Mupi Bantukin by Salai Khua Za Rung

1. MUPI BANTUK IN… Deuteronomi 32: 11-12 Mupi nih a bu kha a hninh i a fano kha a vun zuanhnawh hna I a thla a vun I samh I, a thal cung ah a futter i a zuanpi hna bantuk in, Bawipa nih khan a hruai hna; Bawipa lawnglawng an hruaitu a si i ram dang pathian zeihmanh an i tel lo. Hi kaa chung i ka lak duh i ka chim duh mi cu zeidah si tiah cun mupi kong cu keimah nak in nan theih deuh mi a si ko i a thar in chimthan ka duh mi cu zei dah si ti ah cun mupi cu fa an ngeih hna tikah thingkung a sang mi khi an i thim I bu an I ser ti si. An fano hna cu an vun thang deuh tikah a bu kha pakhat tete in a zut ti si, tlawmpal zuan an vun thiam ah khin cun a sangnak ah khin a kai pi i a tang lei cu a hung thlak ti si. An fano te cu a tang lei ah a hung thlak ti si zei caah a zuang kho deuh rih lo caah a si, a hung tlak cuahmah lioah khan a nu nih a kal tak maw ti si ahcun a kal tak lo a thli te in a zoh ko i vawlei ah a hung phanh deuh hlan ah cun a nu nih a hung kham than i a sang deuh nak ah a kai pi than a hung thlak than ti si. Chimh ka duh mi cu zei dah si ti ah cun kan nih zong fim nak ka cawn cuahmah lio caan ah hin har nak nih a kan kulh lai i kan tha a der caan hna a um lai nain Pathian bohchan in thlacam uh si kan Pathian nih cun zeitikhmanah a kan kal tak lai lo kha theih hna uh si, mupi nih a fano te a thli te in a zoh i vawlei ah a phak hlan ah a nu a hung donh than bantuk in ka Bawipa pathian nih cun a kan zoh ko lai i zeih tik hman a tangah a kan phanh ter lai lo ti ruahchanh nak he Bawipa bochan bu in nung u sih tiah sawmh kan duh hna. Isaiah 40:29 chung ah kan hmuh mi cu a dermi le a bami kha thazang a pek hna ti si i thazang kan ngah nak ding ah cun um sawsaw ah si lo i Pathian I kha bochan i a zungzal I pehtlai hna u si. 2. HRUAI TU THA Hruai tu tha kan chuah kho nak ding ah hin zei dah a her ti ah cun a pakhat nak ah fimthiamh nak a si i fimthiamh nak cu kan cawn lawng ah kan ngeih khawh lai, fim nak cawn lawng a za fawn lo zei catiah fim nak cu Bawipa sin ah um i kan Bawipa i bochan a hau. Kan nih cun fim nak a cawn mi lawng kan si degree hi a bia pi tuk in chiah lo in kan cawn mi course ceu tu ah hin thiam khawh i zuam i kan ram le miphun caah ti in temak ceu hna u si. Chimh ka duh mi cu degree lawng a sangsang lak i kan thiam lo i kan ram le miphun caah kan hmang khoh lo ah cun a poi tuk lai. Hraui tu tha kan chuah kho nak ah hin Pathian bochan bu in i zuam ceu hna u sih. Joseph kong kha kan zoh tikah Pathian bochan bu in a nung tikah a lam a tluang. Pahian kan bochan ah cun kan lam a tluang lai i teinak kan hmuh ko lai, teinak kan hmuh lawng ah hin HRUAI TU THA kan chuah khawh lai. Jonah nih teinak cu Bawipa ta a si a ti ban tuk in Bawipa kan in ngeih ah cun teinak zong a lolo ( အလုိလို ) in kan mah ta a si ve ko lai. Ka palh mi a um ah cun ka ngaithiam u law a ruat zia ka thiam piak u tiah ka bia ka dong ter. PCCF chungkhar cung ah lunglawmh tam ka ngei. Salai Khua Za Rung Electronics Engineering University of the Cordilleras, Baguio City

“Innpa Tha”

(Luke 10: 25-37 esp. 26, 27, 29, 36, 37)

Bible bia: “Phungbia cawnpiaktu saya pakhat a ra i amah kha foih a hung zalh, aa thawh i, Saya Zungzal nunnak hmuh awkah zeidah ka tuah lai? tiah a ti. Jesuh nih Cathiang nih zeitindah an chim i an chimmi cu zeitindah a sullam naa lakning a si? tiah a ti. Mipa nih cun, Bawipa na Pathian cu……tiah a ti.”

“Innpa ttha” timi hi cafang phunhnih aa fonhmi “Innpa” (Concise Oxford dictionary nih cun “a person living next door to or very near to another”) timi le “Ttha/a tthami” (having the required qualities or of a high standard) timi hna an si. Cafang pahnihte an si ko nain zulhdawi dingah a har taktakmi a si. Kanmah hi kanmah ca lawngah kan tthat ding a si lo i, midang ca zongah kan tthat ve awk a si timi kha a sawh duhmi cu a si ko. Cucu Jesuh Khrih nih tahchunnak hmangin mizapi kha theih hna seh tiah phungbia thiampa hmangin a cawnpiak mi hna kha a si.

Jesush Khrih le Phungbiathiampa;

Phunbiathiampa nih, “Saya zungzal nunnak hmuh awk ah zeidah ka tuah lai?” Jesus Khrih nih aa thawhduak i, V26 “Zeitindah cathiang nih an chim i, zeitindah cu cu naa lak ning a si?” tiah a hal tikah, V27 “Bawipa na Pathian cu na lungthin dihlak le na ruahnak dihlak le na thazaang dihlak le na ruahnak dihlak in na dawt lai i na innpa kha nangmah naa dawt tlukin na dawt lai” tiah a leh.

Hi ka zawn an biaruahnak ah mipa nih Jesuh kha foih a duh caah a sangcemmi a thiamnak chuah zau in biahalnak a tuahmi a si cu a fiang ngaingai. Ka ruahnak ah hi biahalpa nih hin ruahnak phunhnih he Jesus cu a rat hnawh ko lai ka ti. 1) Jesuh nih a chim dingmi pawl hi cu ka thimcia le tuahcia lawngte an si te ko lai timi le 2) Jesuh nih cu hei chim tuah ko sehlaw keimah tluk hmanh khin a thei te hnga maw timi sual kawl duhnak thinlung he Jesus cu a panh. V29, “Sihmanhsehlaw mipa nihcun thiam hun i coh kha a duh i, ahodah ka innpa cu a si?” tiah a von ti tthan. Miteiduh lo/mipuarthau a si kha a hun lang chinchin diam! Ka thiam ko, ka theih ko, keimah ve tiah a hun ti tikah tam deuhdeuh a hun chim tthan ah a fimlonak a hun lang chinchin ai! V36, Jesuh nih cun a thawh i, “Hi mi pathum hna lakah aho hi dah damiah nih an tlaih mipa innpa kha a si tiah na ruah?” tiah a hal tthan tikah cun amahte in Jesuh Khrih hmaiah Zero/pakpalawng a si kha ai hngalh tikah a thawh i, V37, “Amah abawmtu kha,” Jesuh nih “Cubantuk cu va kal law va tuah ve” tiah a tinak kha kan hmuh.

Khahlan Judahmi hna an nunning phunphai tthadeuh in kan zoh tthan tikah, Levite le Priest hna nih khorchung tlami pa an bawmh duhlonak cu; 1) Gentile, Samaritan le Judahmi a si lo paoh cu anmah minung hawi ah an rak ruah khawh hna lo caah a si. 2) Khorchung tlapa kha, mithi diam ah an rak rauh caah a si—Judah mi hna nih mithi ruak va tongh cu a thiang lo ah an rak ruah, kan cungah chiatnak pakhatkhat a tlung sual lai tiah an rak ttiah caah a si.

Judahmi hna nih hin zulhphung 614 hi an rak ngeih i cu hna cu heh tiah chun he zan he an zulh khawh an i zuam peng. An phung le an phai; “Cu e kan phung, kha e kan phung a si loh” tiah chimtam- tlokciar tak tak phun cu an rak si kha a fiang. Cucaah an mit hmanh kha ven khawh chungin an rak ven. Sihmanhsehlaw, Cafang pakhatte “Love” timi na innpa cu nangmah naa dawt bantukin na dawt ve lai timi cu an caah Hell tlak bantuk in an tuar. An phung le an phai tangah cun Jesuh hmanh kha hmunhma a rak ngei kho hrim lo. Pathian biak timi sullam kha rak theih khawh i zuam lo in aphung (formalism) ah an rak ruah ai! An hmuitinh an rak hrelh cikcek! Anmah an tthat paoh ahcun midang an ngaihchiatnak kha zeiah an rak rel lo. Cucu Pathian duhnak a si ko tiah an rak ruah i chun he zan he biaknak phungpai cu an rak kilkhawi. Midang caah “innpa ttha” si i zuam kha Pathian duhnak a si tiah an rak ruat kho hrim lo. An Pathian biaknak cu midang caah sullam ngei lo ah a rak cang diam!

Dr. Ngun Ling nih, “Kan innpa timi nakin a ho i innpa dah ka si timi hi Khrihfami kan rian deuh a si” tiah a rak ti. Midang caah innpa ttha kan si khawhnak dingah cun kanmah ah innpa ttha sinak kha umter hmasa a rak hau deuh ko hnga. Cubantuk lawng hlah, Concise oxford dictionary nih a hrilhfianh bang, midang caah innpa ttha kan si khawhnak dingah cun kan thiamnak/sinak a sangcemmi kha chuah in kanmah he niahniam ah a ummi hna sinah hramthok in ttuan ding kha a si ko hnga. Caan tampi ah, kan thiamnak dihlak in kan tuahpiakmi hna hmanhkha kan innpa caah cun zeihmanh lo a si caan a um tawn. Cucaah, midang innpa ttha kan si khawhnak dingah cun kanmah ah a ummi/a kan rak ttemttawntu pawl kan phung le kan phai; puarthaunak thinlung, mi thangchiat soisel duhnak thinlung, le tbk. hna kal taak khawh i zuam i Jesuh Khrih cawnpiakmi leiah  kan i mer ahcun Bawipa kan cungah aa lawm lai i, lei thluachauh, van thluachuah cotu kan si ko lai. Bawipa Innpa Ttha kan si ko lai!

Lawmhnak tampi he,

Moses Van Nun Ceu

                          “Kan tuanbia philh hna hlah uh sih”

“khi tikah Izipt ram, sal cannak inn a simi chung khan, an chuahpitu Bawipa kha na philh sual nak hnga lo, i ralring tuah.”( Deut. 6:12)

 Aung San Su Kyi nih “Tuanbia (History) a hngal lo mi nih cun hmailei ah zeitin umtu cawlcangh khuasak ning zong a hngal lai lo” ati.

 Pathian nih Israel mi hna  kha an tuanbia an philh sual nak hnga lo ralrinnak tampi a rak pek hna. Abik in Izipt ram sal cannak chungin a chuahpi tu hna a si kha an philh lo nak hnga ralrin a pek hna. Pathian nih fiangtuk in a rak hmuh chung mi cu Isreal nih sal tannak chung an rak um lio i an zanmang hmanh ah an rak hmuh bal lo mi thlachuah an co tik ah an ka philh te lai ti hi asi, cucaah  hi ralrinnak hi a pek hna. Israel mi hna cu caan tampi ah an tuanbia kha an philh i an i porhlaw, misifak, nuhmei le khual kha an zomhteih hna cun adonghnak ah an Pathian tiang kha an philh cutikah Pathian kha a ngaih an chiat ter.

Aluancia kum tampi ah khan mifimthiam cheukhat cu minung kan karhchin lengmang i kan vawlei pi nih a kan cawm kho ti lai lo tiah ralrinnak pek an rak i zuam len. Sihmanhsehlaw Pathian dawtnak thawngin minung billion pasarih renglo cu atu tiang hi kan vawleipi ah khua kan  sa kho rih. Kan nih zumtu mi hna zong kan hnu caan kan zoh tik ah Pathian kan caah a ttha hringhrang. Kan sualnak chungin a kan khamh lawng si lo in vawlei thluachuah phun tampi hna  zong a kan pek chih. Laimi zumtu kan tuanbia cu tampi chim hmanh hau lo in kan theih cia mi asi tiah ka zumh. Nihin Laimi zumtu kan sining kan zoh tik ah Israel mi hna sin i Pathian nih ralrinnak a pek hna kha ka lungah a chuak ngai. Pathian dawt nak thawngin kan zanmang hmanh ah kan hmuh kan ton bal lo mi thluachuah tampi hna kan co, fimthiamnak degree tlangtlang hna kan hmuh cun adangdang thluachuah tampi hna kan hmuh. Kan fimthiamnak, kan rumnak le kan tthawnnak hna hi sullam ngei bu te le Pathian ttihzah bu tein kan hmankhawh nak hnga kan tuanbia i philh lo a herh hringhrang. Pathian nih a rak kan dawtnak kha   philh riangmaang i porhlawt ruamkai in kan um ah cun kan Pathian ngaihchiat ter  ah kan cang lai. Cucaahcun Sualmuihnak chung, sifahnak chung le a dangdang harnak phuntampi chungin a kan chuahpi tu kan biakmi kan Pathian kan philh sual i a ngaih kan chiatter sual nak hnga lo i ralrin cio hna uh sih tiah Jesuh Khrih min in kan sawm hna. Pathian nih sunparnak co ko seh!

Ram Ling

PTS College & Advanced Studies

Cavite, Philippines

Babel innsang (Tower of Babel)

                                                       (Genesis 9: 11, Genesis 11: 3- 4)

(1)   Pathian biakamnak an zum lo

Hi babel innsang an rak sak hi buanchukcho a dih hnu kum 100 hrawng ah a raksi. Buanchukcho ti cu Pathian nih vawlei mi an raksual tuk caah ti in vawlei cu a rak tawl kha a si. Cu buanchukcho a dih hnu ah Pathian nih biakamnak a rak tuah mi cu (Genisis 9: 11, ka biakamnak cu hihi a si: thilnung vialte kha buanchukcho in hrawh an si ti lai lo. Zeitikhmanhah buanchukcho nih vawlei hi a hrawk ti lai lo, tiah bia kaa kam,” a ti). Cucu Pathian biakamnak cu an rakzumh lo ruang ah Babel innsang cu an rak saknak a si. Hawdawt nang le kei tah tuchunni ah kan nun I check ve tuah hna usih, Bawipa nih kan cung ah biakamnak a tuah mi kha kan zum taktak ve maw. kan bible caa chung ah biakamnak cu tam pi kan hmuh hna, cu vialte cu kan zum kho tak ve maw? A biakamnak hna pawl cu tih hlah, na thinphang hlah, lungrethei in um hlah, ka daihnak kan chiah tak hna tbk… mah pawl hi kannih sinah biakamnak a tuah mi a si. Cu a biakamnak cu kan zum taktak ve maw? Harnak na ton can ah na tih ma? Thaizing caah thinphang in na um maw? Hmailei na nunnak caah lungrethei in na um maw? na ton mi thil ah daihnak in na tei kho ve maw? zei hi dah kan babel cu a si ve hawi dawt. Pathian dohnak babel, Pathian biakamnak zumh lo nak babel, tuchunni ah Pathain biakamnak na zumh khawh lo nak na babel cu zei dah a sive.

(2)   Babel innsangsaknakcaahan I timhtuahning

Inn sang saknak ding caah pakhat le pakhat cu an I sawm (au) hna, (Genisis 11: 3, Ra u!) ti ah pakhat le pakhat cu an I sawm hna, sihmenhsehlaw Pathian cu an sawm lo, cu hnu I an chim mi cu (V4 “A tu cu khuapi pakhat kan ser lai I a chungah innsang pakhat, a par van tawng in kan sak lai. Kan thang kan I chuah lai I vawleicung ahhin kan I thek lai lo,” an ti). Minung umnak ding Khuapi pakhat ser cu an I tim. An sak hnek mi cu a par van tawng in sak cu an I tim.Mah I a langhter mi cu keimah tinak kha a langhter, kan tuah khawh, kan tuan khawh tinak lung thin an ngeihnak kha a langh ter. An mah ruahnak in le an mah duhnak in um le khuasak kha an I tim. A sinain (Isaiah 2: 3, Mi tampi nih an I thawh lai I “ Bawipa tlang ah cun hung kal u sih, Isreal Pathian biakin ah cun hung kal u sih. Tuah hna she ti a kan duh mi tuah kha kan thiam lai I, a kan thimpiak mi lam kha kan zulh lai,” an ti lai). Babel innsang saknak ding caah cun Pathian sinah kal in ruahnak hal lo in anmah ruahnak in an rak sak, cu I a langhter mi cu an mah ruahnak le duhnak le keimah tinak thinlung in an rak sak mi a si. Tuchun kannih zumtu tah kan babel saknak ding ah Pathian cu kan sawm ve maw? Pathian sin ah ruahnak kan hal ve maw? asi lo ah kanmah duh nak le ruahnak in dah kan sakve.

(3)   Babel innsang saknak caah an hman mi

Cun pakhat le pakhat cu, “Ra u!Tlakrawh ser u si law mei in raw u sih,” anti. Cu ticun inn saknak ah tlakrawh cu an hman I a senghnak ah bitumen an hman hna. (bitumenti mi I a chim duh mi cu nawncekkhi a chim duh mi a si). Tlakrawh cu vawlei in ser mi a si I, a senghnak I an hman mi zong vawlei in ser mi tlak a si. Cu I a chim duh mi cu, minung sinak le duhnak kha a chim duhnak a si.Minung cu Pathian nih a ser ah khan vawlei in ser mi kan si. Cu cu kan vawlei si duhnak in sak mi ti kha a langhter mi asi. Tuchunni ah kannih tah zei tin in dah kan babel cu kan sak ve. Luatnak ding caah kan sak mi ka babel cu tlak (vawlei) in kan sa ve maw? Asinain Pathian nih Jerusalem cu (Isaaih 54: 11b, a sinain na hram cu lungvar man sung in ka ser than hna lai) a ti.cu lawng si rih loin, hmun tam pi ah lung kong cu kan hmuh, lung hi kan bible nih a chim duh mi cu a mah  Pathian kha a si ko. Hi can lio zong ah hin lung cu tam pi a um ko lai nain, lung kha hmang lo in vawlei (tlak) tu kha an hman ti kan hmuh, kan nih hi tah zei in dah, kan luatnak ding inn babel kan sak ah zei tin dah kan sak ve, vawlei maw kan hman, lung dah kan hman ti hi kan nun ah I check ve hna uh sih law, lung in kan luatnak cu a sa mi kan si ve nak lai Pathian nih nifate kan nunnak ah kan um pi cio ko seh..Amen

Chan Lian Lung (Ta Lung)

Cavite