Showing posts with label Capar. Show all posts
Showing posts with label Capar. Show all posts

Monday, July 6, 2009

Pa Fa Hna Khualtlawnnak


By Lewis Thla Peng Cung


Zankhat cu khua ka ruat leng mang I it kho lo in ka khua ruah mi nih aka tuah, asinain ka kuaruah micu ka tuak tthan leng mang tik ah zei bik khi dah ka ruah I zei khi nih dah cucu aka ruah ter ti awk ka thei hlei lo, culak ah cun ka thin lung ah “Duak!’ tiah a hung chuak mi cu, Nitin te kei, hi vawlei cung I khual ka tlawn nak hi zei tin dah ka tlawn I a ho hen dah kan um kal tti ti mi asi, cucaah duak tiah ka tho I hi “pafa hna khual tlawn nak” te hi ka ttial i rel ahuam mi le kan thazaang lak nak ah bawm chan tu ttha asi ve sual ah ti in ka rak thlah.

Pafa hna khual tlawn nak

Pa- Ka fapa ra law khual tlawng usih
Fa- Kapa khoi ka ah dah kan kal lai?
P- Kan um nak in ai hlat nak hmun le ram ah kan kal lai
F- Asiah kan khual tlawn nak cu ahla lai maw?
P- Asi, ahla lai nifa tin te kan tlawng lai
F- Zei tik ah dah kan i tinh mi hmun cu kan phanh te lai?
P- Na caan adongh nak ni ah kan phan te lai
F- Asi ah ho dah kan sin ah ara ve lai?
P- Lung lomh nak le ngaih chiat nak nih an kan zulh lai
F- Ngaihchiat nak cu kan sin ah ara ve ko lai maw?
P- Aw si, kei mah he naih deuh i na um khawh nak hnga arat ve ahrerh misi.
F- Asinain kapa, lomh nak lawnglawng nih kan zul she ti ka duh
P- Ngaih chait nak he lawnglawng hin lunglomh nak taktak he theih khawh asi
F- Zei dah kai ken lai?
P- Kei mah he kal duh nak thinlung lawnglawng kha i ken
F- Kan khual tlawn nak lam thluan chung ah zei dah ka tuah lai?
P- Na tuah ding mi thil pakhat te lawnglawng aum, naihte in ka sin ah um, zeihmanh nih na thinlung in tuai hlah seh
F- Cun zeidah ka hmuh lai?
P- Ka sun par nak na hmuh lai
F- Cun zei dah ka theih lai?
P- Ka thinlung taktak kha na theih lai.


Nikhat cu…

P- Khah ka fa nai ready cang maw? Kal cang usih.
F- Aw si, kai ready cang ko nain kei mah ka mipum dah ti lo in zei hmnah ken ding ka ngei lo
P- Nang mah na mipum dihlak lawnglawng kha ka herh mi dih lak cu asi ko
F- Asinain kei mah ka mipum lawnlawng cu khual tlawn ai tim mi ka lo lo pakhatkhat cu kai ken aherh ko
P- I timh tuah nak kha biapi ah chia hlah, kan khual tlawn hram kan thok cang.
F- Asinain ttih nak in ka khat e ka pa,
P- Zeihmanh ttih ding aherh lo zungzal in kei mah nih kan um pi lai
F- Ka herh mi vial te na ka pek dih lai maw?
P- Na caah zei zong vial te kan pek dih lai
F- Asi-ah zei dah na ka pek lai?
P- Na khual tlawn nak caah aherh mi thil dih lak kan pek lai,
F- Zei dah ka ka khual tlawn nak caah cun aherh?
P- Khual kan tlawn pah in kan hmuhsak lai atu cu na khual tlawn nak ding ah na herh mi na ngeih cang: cucu ka thinlung he i naih deuh nak dingca i na duh nak kha si
F- Kapa kan khual tlawn nak lam ka rakruah nak nak in ahar deuh, ka tha abaa tuk cang
P- Hi vawlei cung ah ka Fapa khual arak tlawn lio zong ah arak baa tuk ve cu ta
F- Ziah mah ti hin asi hnga?
P- Ka pen nak ram ka dirh rih lo caah asi.
F- Kan i tinh mi hmun kan phan deng maw?
P- Na rat nak hmun cu asau ngai cang ko nain na khual tlawn nak ding lam tam tuk a taang rih
F- A taang rih mi lam hna cu tah hi nak hin an fawi deuh lai maw?
P- Kei mah he naih deuh nin na um caan poah ah ka dawt nak chung ah na um lai i ka lam kha na lung afiang thlauh mah lai, cun na khual tlawn nak lam vial te chung i har sat nak vial te na ton mi nak khan “zung zal nun nak” tu hi zei dah asi ti kha na ruat deuh lai.
F- Kapa ngaih chiat nak nih tuk tiang aka zulh peng ko rih.
P- Hi na khual tlawn nak lam hi kei mah nih ka duh ning ban tuk te in ka rak suai (khuakhan) cang mi asi, Hihi harsat nak hna zong hi ka kut chung in na caa i ka duh nak a tlin khawh nak hnga ka rak thim mi asi.
F- Ngaih chiat nak hna hi ka caah ttih nak le thlalau nak ah an cang hna, asinain nang mah um pi nak thawng in ngaihchiat nak nih um pi nak cu ka caah ttih nak an si ti to. Asinain cucu ngaih chiat nak cu ka chung ah thuuk deuhdeuh in khua asa, cucaah hihi zung zal in ka sin ah aum peng lai maw?
P- Ka cung i bochan nak na ngeih chung poahpoah, hihi ngaihchiat nak nih hin an kal tak bal lai lo, asinain kei mah tu nih ka thin lung chung i zung zal na um khawh nak hnga in hruai zung zal ko ning.
F- Asi-ah nang mah na lung thin theih duh nak nak in thil dang theih duh nak ngei deuh ning law, hihi ngaichiat nak nih hin aka um pi peng ko rih lai maw?
P- Si-le ka thin lung kong ah zei dah na theih mi um?
F- Na thin lung phanh ding lawnglawng hi kai tinh mi i ai tlak bik mi asi kha ka theih
P- A-si-ah hi biatak hi zeitin dah na cawn?
F- Nifatin te nang mah he kan um kal tti nak in ka cawn mi asi.
P- Zeitindah ngaihchiat nak le lunglomh nak he nan i komh khawh ning si?
F- Atu cu na lung thin tthadeuh in theih khawh nak kha ka ngeih cang, ngaichiat nak lawnglawng hi nang mah he naih deuh in ka um khawh nak, nang mah cung i i hngat khawh nak le lung thin dih lak in i bochan nak asi kha aka theih ter tthan, cun lomh nak nih ka khual tlawn nak lam i fek te in ka dir khawh nak hnga aka bomh.
P- Ka fapa atu cu zaalak in na cawn dih cang, cucaah na khualtlawn nak lam peh tthan na duh ti maw?
F- Oh! Kappa, atu cu lunglomh nak dang zong ka kawl ti lo i, khual tlawn nak lam dang zong ka duh ti lo, nang mah caah zumh awk thlak te in le nawl ngai te in ka um khawh nak hnga lawnglawng hi thla ka cam.
P- Mi caa i na ttuan mi le na dawt nak hna thawng in lunglomh nak ngan chinchin in na hmuh lai
F- Kacaah hin lunglawm bu tein mirian va ttuan piak hna le va dawt hna hi ahar tuk mi thil an si, zei tin dah ka tuah khawh lai?
P- Ka sei hnam kha i lak in le ka thin fual nak kha i cawn bu in na tuah khawh ko lai
F- Kapa, na seihnam kai bei chung poah cu zei poah hi ka tuah khawh ko hna lai ti ka theih cang
P- Ka fapa ka kut hi fek te in i tlaih, mah hnu in na zulh hnga ding mi na lam hi zungzal nun nak na phanh khawh nak ding le ka dinh nak na hmuh khawh nak hnga ding asi cang lai.
F- Zei ruang ah dah na kut cu fek te in kai tlaih lai?
P- Nang cu ka rian tuan nak hmun chung ah rian ttuan tu ding in kan chiah cang lai, cun nang mah na rian ca i manh lo ngai in na um ih ka kut tlaih kha na phoih i zung zal nun nak na sungh ding kha ka duh lo.
F- And how do i labor in your harvest?
P- By Bringing Me Glory...
(kan tuah mi thil poah hi Khrih sun par nak ca si hram seh)

U le nau hna kan Bawipa Jesuh Khrih nih nan nih cu hi vawlei cung ah khual atlawng lio mi lawng nan si, hi vawlei hi zungzal nan um nak hmun asi lo arak ti mi ka ruah leng mang tik ah ahmanh tuk ka ti, ka lung hrim asi tuk, kan nun nak hna hi chik khat te chung, hi vawlei cung i khual kan tlawn chung ca te lawng ah hlanh mi kan si hi a fiang tuk hring hran. Cucu khual kan tlawn caan chung te ah hin aho hen dah kan kal tti i nitin te zei nih hin dah kan lam thluan hi akan zulh? Hi vawlei duh fah hakkuah nak le vawlei in achuak mi thil orduh cuai in le hi vawlei nih akal pi mi thil he kan nun nak hi ni tin kan kal pi ve sual maw? Asiloah nitin te khual kan tlawn nak ah amah kan biak kan Pathian, Jesuh Krih hen dah nitin kan nun nak hi kan kal tii ti hi ruat tthan hna usih tiah kan sawm hna… hihi pafa hna ka ti mi hi Jesuh Krih le nang mah, kei mah kha kan si ko, ho hen dah nitin te nang khual na tlawn, Jesuh Krih he maw asi lo ah vawlei thil le ri hen dah?!///////
Lunglomh nak ngan pi he,

Friday, July 3, 2009

Minor . . . Minor

By Meng Cung
Cavite

WorldwarII lio i Singapore a hngak mi England ral bawi pawl kha an rawk ngai rua, pa khat hnu pakhat an then leng mang hna. General Tom cu Singapore um mirang ral kap uk ding in rain pek a si i, PM nih tinbaw cung tiang a hong thlah.PM nih bia a cah ta mi cu" Tom. Singapore ah ral tuk ah kan thlah hih , a dang rian tuan ah kan thlah lo" ti asi. England ral bawi pawl hi rianpi ah baui lo rain te(Minor) ah an va buai ko rua hih.Kan nih cio zong minor ah buai ka fawi ve tawn.

1.Kan class(Religion) i a kai ve mi student(Pha-oh-thoh)pa khat kha kan professor pa nih capoah siah. A ti mi cu, hi pa a rain bik cu "degree collecting" a si ti. Kan ni, nain khua a ka ruah ter. Kei hi teh??? cu pa cu rian tuan set tim loin(or) rian tuan tlawlh in degree rori a khawm sua mi a lo.

2.PCU student nu ngak dawh te( pha-oh-thoh) cu ka mit nih a kawl ngai i atu le a tu ka hmuh khawh ngai. Gate kam ah, thut nak ah, rawl ei nak ah tiin lawi lei bus tiang ka ka mit he a tong kho ngai. Ka hmuh caan poh ah a ka zoh bel lo. A zoh peng mi le a tongh peng mi cu a cell phone te kha a si peng. Ka hoi pa ka hal le zei hme a tuah peng cu nu ka ti le " A text" a ti. Univesity kai hi Text ah a ruah rua. Kawi chan bia bang a tha pah te ko lai.

3.Ka room pawng ah ( Pa-o-thoh) pastor pa pa khat a um i atha ngai. A room chung te ah a um peng i ca a zuam tak hi ta ka ti.Thla khat hnu ah ka theih mi cu "down load" a rah tuah peng, cacu kei mah bang a tawng ve bak lo.Ka hoi pa nih "Bible sianginn kai hi down load cawn ah a ruah hnga a ti".Kawi Chan bia bang Charting rumro, talk rum ro i....

4.Thantlang pastor ka tuan lio ah University pawl tun cu kan i ngeih ngai. BYF hla cawn kan sawm hna lai kan ti. Kan sawm hna i a huam mi an tlawm te. Chun he zan he cycle an i cit. Zei ko hme an i chawh peng ko ti ah Upa pa khat ka hal i lung dong ngai i in a ka leh mi cu " Cycle cit hi an rian hrang bik ah an ruah" a ti.

Next time....
.

Tuesday, March 31, 2009

Tlawm Deuh In Chim Law, Tam Deuh In Ngai

(Speak Less, Listen More)
By Thawng Peng

Naihrawng cu ka holh a tam chuachuah. Ka hmur zong a sau dom. Ka zei dek a ti ual. Mi bia ngaih ruam kai zal lo. Ka chim deuhdeuh, ka palhmi a tam deuhdeuh. Ka chim deuhdeuh mi ngaihchiatnak, lungfahnak le nun nuamhlonak ka chuahpi deuhdeuh. Mi kong ceih hrim te nih a ka thawt tuk. A sengh in kai senghtlaih lomi mi kong hna dawh hlawptlo dom in ka ceih cu! Biaphei in chim ding zong biatung in ka chim. "Bianem chim le lamphei kal" tiah phungthluk kan ngei nain ka kaa in bianem an chuak kho ruam lo, biahrang lawngte an chuak. Hruh le ngaat hlei i, molh le tamh i chap hi cu a poi kho sing tuk.

Bia tam deuh na chim paoh ah tam deuh in na sual ve sual ko lai, cucaah na fim ahcun bia nai sum lai (Phungthluk Bia 10:19).

Na lungre a theih deuh paoh ah mangchia na manh deuh ko lai, cu bantukin tam deuh bia na chim paoh ah hruhnak bia kha tam deuh na chim sual ko lai (Phungchimtu 5:3).

Hitihin Baibal nih ralrinnak a kan pek ko nain fawh, kaaciip ruam zal loin arfa ciap in ka ciap cu! Kai chir dom. I chir len zongah zei tthahnem ti hlah, ka chim cang leh cu teh. Asinain, hmailei ah zeiti tal in kai siamremh kho hnga maw, tiah "tlawm deuh chim ttung i, tam deuh ngaih" he ai pehtlaimi ca le phungthluk ka kawl. Tampi ka hmuh nain Guy Harris nih a chimmi hi ka duh cem. Hihi ka zulhkhawh ahcun zeimawzat cu kai siamremh kho hrimhrim lai, tiah ka ruah. Cucu ka van in siaherh ve hna.

1. Listen to understand, not to respond

Minung pakhat nih bia a chim tikah a chim duhnak le a sullam ruat hmasa loin le fiang set lo buin leh colh a hmangmi kan um. Cun, micheu cu bia an chimmi, ca an ttialmi fian hmasa i tim loin zeitindah ka leh lai, tiah chizawh zu bawh in a bawh mi kan um fawn. Lai Forum le Rungcin a rel pahmi nih cun nan fiang ko lai. Cucaah, mi chimmi bia fian i zuam hmasa hna usih law, cu hnu ah let hna usih. Hihi Guy Harris nih cun baseball game he a tahchunh:

To listen effectively, I suggest that you view dialogue more like a pitcher and catcher in a baseball game. The pitcher (speaker) throws the ball for the catcher (you) to receive it. The catcher only throws the ball back after he has it firmly in his grasp.

In other words, listen to receive the meaning. Once you understand, then you can respond.

2. Be quiet or be silent

Mi pakhat nih lungtho ngai in le i biatak ngai in bia a chim lioah kan theihmi le kan hngalhmi hnihchun te ka chim manh lai lo, ti phun in a chimmi a dih hlan ah i thlak duduk kan hmang tawn. Bia an chim lioah cun dai tein ngai hmasa ko usih, kan chim caan a phan ve ko lai. Dai tein um hi bia ngaih phunkhat asi. Guy Harris nih cun hitihin a ti:

· Being quiet gives you the opportunity to hear the words, the tone, and the meaning behind the words.

· When your mouth is open, your ears are closed.

· LISTEN and SILENT have the same letters.

3. Let them finish their thoughts

Hihi No. 2 he ai khat nawn ko. Mi bia tan a hmang tuk mi kan um ttheu. Mi pakhat nih a chimmi bia kha kan theih cia asi ahcun uite ekchuak bak kan lo. Ka theih cia, ka hngalh cia ti phun in a bia ngai duh lo bantuk, khua dang i hoiter bantuk, lu i kheuhter bantukin kan um tawn. Cucu kan palh tawnnak asi. Ziah tiah cun, kan chimmi le kan theihmi ai khah ko zongah sullam tampi in hrilhfiah khawh asi. Phundang in chim ahcun, kong khat nih hin sullam tampi a ngei. Cucaah, na theih cia le na hngalh cia an chim len zongah an duhnak le an ruahnak kha tling khitkhet in a dongh cikcek tiang chimter ko hna.

4. Maintain eye contact

Bia ka chim lio i an ka zoh lo ahcun ka biachim tha a tho kho bak lo. Nan si cio lai dah ka ti.. Zei ca’h tiah, kan bia an ngai lo, tiin kan ruah hna. Bia na chim lioah ka zoh hna seh, ti na duh bantukin va zoh ve hna. Keimah hi ka zual khun rua; bia an chim lioah vawlei i virhter bantuk, ca dang i relter bantuk (hawi hlei carel pi bang) in ka um a tlawm lo. “Zoh” hi a biapi taktak. Zeiruang tiah, zei maw caan ah cun an chimmi bia nakin an kut le an ke in an piahmi nih an chim duhmi a fianter deuh tawn. Ka Pu Lal hi a holh a aa tuk le a chimmi bia a dih hlan ah a kutke in a piahmi zohnak in a chim duhmi theih chung khawh asi. Sopum Hram Zi hi a holh kho lo le a kutke le a mithmai in a piahmi na zoh lo ahcun a chim duhmi hi na chanchung na fiang kho lai lo. Guy Harris nih cun tihitin a ti:

“Good listeners learn to “listen” with their eyes as well as with their ears.”

5. Ask questions to ensure that you understand

Bia an chim. Na ngaih i na theih. Asinain, ka fiang dih tiah va ruat hlah. Na fian lomi a um tikah na fiang na lo bu pi in va let colh hna hlah. Na fianlonak zawnte kha “hi zawnte hi ka fiang deuh lo” tiah hal hmasa hna law, an in chimh tthan hnu ah va let te hna.

Good leaders are good listeners. Effective listening helps to resolve conflicts, build trust, inspire people, and strengthen teams.. It often requires you to “bite your tongue.”

A tanglei mifim bia le phungthluak bia pawl hi a cunglei ca bawmtu dingah ka van telh chih hna.

“If you wish to know the mind of a man, listen to his words.” Chinese Proverb

“We have two ears and only one tongue in order that we may hear more and speak less.” Diogenes Laertius

“He understands badly who listens badly.” Welsh Proverbs

“One of the best ways to persuade others is with your ears - by listening to them.” Dean Rusk

“Speak your truth quietly & clearly; and listen to others, even the dull & ignorant; they too have their story.” Max Ehrmann,

“When the mind is thinking, it is talking to itself.” Plato

“From listening comes wisdom, and from speaking repentance.” Italian Proverb

“Children have never been very good at listening to their elders, but they have never failed to imitate them.” James Baldwin

“Most of the successful people I've known are the ones who do more listening than talking.” Bernard Baruch

“Before you speak, listen.” William Arthur Ward

Thursday, February 26, 2009

A Short Speech About Chin National Day

Hihi Rev. Dr. Clifford Van Thang nih avoi(61)nak Chin National Day ah a chim mi kan vun langhter than mi a si.

A SHORT SPEECH ABOUT CHIN NATIONAL DAY

Rev. Dr. Clifford Van Thang on the 61st CND Celebration, Manila, 2009


Good evening beloved brothers and sisters of my fellow Chin people and our honored guests who come to promote the ceremony!

It’s a privilege to share some interesting stories about the Chin people on this historic and momentous event of the celebration of the 61st Chin National Day which falls on February 20, every year.

We, the Chin people left a place called Chinlung in China around AD 225 for westwards because of some intolerable situations. Many of us settled in the eastern side of Tio and Kaladan Rivers which are like our Jordan and some of them settled in the western side of the rivers.

The time of the first settlement in Chinland, according to pu Chawn Kio is thought to be around AD 1300. Indeed, the original Chinland is a bit wide. It is almost forty thousands square miles (Chinland 13,907; Manipur 8,628; Mizoram 8,139; and Nagaland 6,401). They ruled themselves for about six hundred years until the British colonization. Two third of the land is now in India and only one third is in Myanmar. It was split because of General Aung San’s clever persuasion and we still suffer until today because of U Nu’s wrong decision, which makes the Pinlung (also written as Panglong) Federal flower (planted Feb. 12, 1947) unable to bloom for almost 50 years, 1962-2009.

Originally the Chins have many but tiny different traditions and we are very rich in language; we have more than 50 different dialects, and we have many different tribal names as is recorded in Chin Hills Regulation 1896: “Chins includes Lushai, Kuki, Nagas , Chins in the Chin Hills and any persons who adopt Chin culture and language.” 

The British extended its territory up to Chittagong hill track around 1760 and annexed Lower Burma in 1855. The British asked permission to construct a land route from India to Burma throughout Chinland. The Chin people who had never been ruled by any foreign nations, denied the plan being seen the future consequences.

Advantageously, the British fought Chinland from both India and Burma sides. The Chins are courageous and brave; were known as headhunters and good fighters; are simple minded and faithful. These are the identities of the Chins. Thus, the British officers want the Chins and Korkha alone to be their personal guards. If they possessed arms of the same quality, the Chins might win the battle.

At last, they made an agreement in 1888. The British agreed to let the Chins continue their Hereditary Chieftainship, (Sawbua:) in Burmese, and the Chins agreed to pay tax to the British. Politically we won, but economically we lost. We gave every good thing we had to foreigners.

You may ask, “We gave tax in kind (khuachiah rawlrel) to our chiefs. What’s the difference?” No, what we gave to our chiefs made our land and people rich; what we gave to foreigners made us poor.

From 1888 until 1948, exactly 60 years, we were under the control of the British government economically and we became poorer and poorer and they treated us as if we were slaves. If it is your turn, even if you are a widow or an old man, there is no exemption. You become a coerced porter like some of our people today. You get no pay, no pity. In that situation, future for the Chin people was unimaginable.

Knowing this and dreaming for human rights in Democracy and envisioning a bright future for the next generations, the first Chin Hill Union Organization was emerged February 20, 1928. Reaching the nadir of suppression, men of politics and patriotism from each Township like the late pu Len Dun of Vanzang, my native village, for example, reorganized and renegotiated their people to overthrow the British annexation along with the Hereditary Chieftainship. (Vanzang Tlang became a well versed phrase because of pu Len Dun’s well known leadership in this attempt. With some of his friends, they even encountered detention with many hardships).

After many struggling and sufferings of the leaders, the Chins Public General Meeting for Democracy was successfully held February, 1948 in Falam, former capital of Chin State. Almost 5000 patriotic delegates attended the momentous meeting.

Given compensation for some years, all the chiefs of the Chins willingly agreed to terminate their hereditary Chieftainship. Hence, the door of the long waited Democracy was open on the 20th of February, 1948, a day which can never be forgotten by the Chin people.

That is the reason why we are gathering once a year and celebrate the Chin National Day (not Chin State Day) joyously and as for my conclusion, I want every one of us to pray fervently and work out to find again soon our lost world of Democracy. 


Thank you and may God bless all the Chin people around the world.

____________________________________________________________

Sources: Pu Lian Uk, Pu Thomas Thangnou, Pu Lian Hmung Sakhawng, 
Pu Chawn Kio; Pu Salai Tun Than and Wikipedia

Tuesday, February 17, 2009

Laica Tialning le Punctuation Kong

By - Rev. Dr. Clifford V Thang
U le Nau Hna,

Kan hnulei Laica kong ka hun thlahmi kha kaa in maw, phone in maw a hun ka comment-tu nan um len caah nan ithathnempi cio ding ahcun tiah Saya Sui chimning in 12 point in ka hun thlah than. (A donghlei ah tlawmpalte ka chapmi a um).

Punctuations


Punctuation hi an terual ngai; a hmesem cun sawmnga dengmang an si. Cu hna lakah Laica nih ai hrawm cem deuh vemi hna cu:

1. Full stop or period (.)
2. Comma (,)
3. Double and single inverted comma or quotation mark (“…” ‘…’)
4. Bracket a phunphun ( )
5. Question mark (?)
6. Colon (:)
7. Semicolon (;)
8. hyphen (-)
9. Apostrophe (‘)
10. Underline (_)
11. Exclamation mark (!) le
12. ellipsis (…) hna hi an si.

Atu lio Mirang ca ah hmanmi punctuations hna hi kumzabu 18-nak a donghlai hrawng lawngin chapchuan, remhsiam, le ciammam tein hman an si ti a si.


Punctuation Hmanning

1. Full stop le comma: Full stop cu biadonghnak ah le comma cu biadinhnak ah hman an si. Full stop le comma hnu ah hin spacebar vuikhat in nam hrimhrim ding. Full stop hi cafang ngan a tawinak in an tialmi ah cun U. N. O. or UNO tiah hman, or hman lo khawh a si. Full stop hnu ah biafang hme in tial thok phung a si lo. Comma hnu belte ah cafang hme lawng hman ding a si.

2. Double le single quotation mark hi hmanning an ikhat. A thoknak zong a donghnak zongah spacebar nam hrimhrim lo ding. Kehlei quotation mark changtu cafang poah a ngan in tial an si. (Awrhlei quotation mark hlan ah full stop chiah hi US style ti a si; a dongh hnu chiah cu UK style ti a si; mi tam deuh nih US style hman a si cang).

3. Bracket a phunphun hna hi a chungum biafang, biatluan hna he a thoknak zong, a donghnak zongah tonghter hrimhrim ding; spacebar nam lo ding. Mirang hmanning ah cun: “Ka dawt tuk mi Nu Hniang nih a ka thihtak,” timi biathluan ah hin “Nu Hniang (ka dawt tuk mi) nih a ka thihtak,” tiah hman a si.

4. Question mark hlan zong, hnu zongah full stop or comma chiah lo ding.

5. Colon: Laica ah colon kan hmanning a tam bik cu:
a. ……………
b. …………… tibantuk ah hin a si.
“cu:” canah hin “cu-“ tiah hyphen kon, dash kon hman khawh a si ve.

6. Semicolon: Laica ah semicolon cu “biapeh” (conjunction) aiawh ah hman bik a si. Semicolon changtu cafang cu proper noun a si lo ahcun a ngan (capital) a si lai lo; a hmemi a si lai. Hi ka capar chungah hin semicolon hmun tam nawnah (zohchun awkah) ka hman hna.

7. Hyphen le biafang karlakah spacebar nam hrimhrim lo ding. (Thum-komh-Pathian tbk in tial ding.)

8. Apostrophe hi Hakha ca le bia ah hin kan hmang tuk lo; Falam nih “Amai’h duhdawtnak” le “Cui’h ruangah,” ti bantukin biafang tawiternak ah an hman. (Hakha nih “cuca’h” ti a hmangmi kan um hnihkhat ve).

9. Underline cu heading hna, subtitle hna, asiloah biafang le biathluan biapitnak langhternak ah hman a si.

10. Exclamation mark cu Mirang he kan hmanning ai khat; launak zawn maw, lunglawmh tuknak maw, khuaruahhar tuknak maw, hmuhsaktu ah kan hman. Full stop hmanchih a hau lo.

11. Ellipsis zong hi Mirang nawl kan icawn thiamthiam; biafang or biathluan rinhnak, hrelhnak (omit) tuahnak ah hman a si. Deh thum lawngbak a si lai. Deh hnih maw, deh li maw a si lai lo. Spacebar nam loin cafang peh colh ding a si.

Punctuation kong pehparah theih a herhmi dang tete hun peh ko tuah lang.
Awtawi le awsau

Awtawi, awsau, awtung le awphei ti cu Mirang zong nih an ngeih ve. Hihi a thleidan kan thiam a herh ngaingai; kan thiam lo ahcun, kan bia a ngaitu caah bia dawhlo le bia ningzak zongah a cang kho; a sullam zong ai thleng kho i, kan Laica zong a hrawktu kan si kho.

A dikmi ...... le ...... A diklomi
1. Ka zaang a fak tuk. 1. Ka zang a fak tuk.
2. Bawi Jesuh/Zisuh 2. Boi Jeshu/Zisuh
3. Ka khualtlawn lai hi boi maw boi lo
ka si; kai fiang rih lo. 3. Bawi maw bawi lo ka si;…
4. Zaangfah kan nawl. 4. Zangfah kan nol.
5. Kai/kaa lawm tuk. 5. Kai/kaa lom tuk.
6. Nan naute cu a lom ngai e. 6. Nan naute cu a lawm ngai e.
7. Chokhleipar 7. Chawkhleipar
8. Laizaal cawk ka duh. 8. Laizal cok ka duh.
9. Hawikom 9. Hoikawm
10. Conglawmh le thangchiat cu… 10. Cawnglomh le thangchiat cu…
11. Ngahringdawinak taal ka saat lai. 11. Ngahringdoinak tal ka sat lai.
12. A sat na, a dil na 12. A saat na, a dil na

Fianternak: “Lawmh” ti hi a aw a tawi ko nain a root word cu “lawm” ti a si caah “aw” in tial ding ti a si. Cubantuk cun a aw a tawimi kan Lai biafang zeimawzat cu a root word “aw” a si ahcun “h” ai peh tikah “o” hman lo ding ti a si.

“Aw” biafang A dikmi A diklomi

1. Hmunrawn ah ra u! A rawnhning cu! A ronhning cu!
2. Kai/kaa lawm Kai lawmh tukah ka tap. … lomh tukah ka tap.
3. Va chawn hen/hme. Ziah na chawnh lo? Ziah na chonh lo?
4. Ka tawng hlah. Ziah na ka tawngh? Ziah na ka tongh?
5. Vate an awn. An awnhning lung a leng. An onhning lung a leng.
6. Innka va awng/hawng. Ziah na awnh/hawnh lo? Zian na onh/honh lo?
7. Ka bawm tuah. Kan bawmh ko lai. Kan bomh ko lai.
8. Ka dawn hlah. Ziah na ka dawnh? Ziah na ka donh?
9. Na sei a lawng maw? Kan lawnhpiak lai mu. Kan lonhpiak lai mu.
10. Mawtaw ka mawng. Mawtaw mawngh ka thiam … mongh ka thiam.
11. Ka zawn ve tuah hen. Kan zawnh ahcun…. Kan zonh ahcun…

Thleidan awkah a har ngaimi cafang pathum: “h, k, t”

Vuikhat cu Hakha ah zarhpini chun ah tleicia pu Cpt. Hei Er cu kan innpa tualrawn ah amah lawng sau nawn a dir. “Ziah nangmah lawngpi cuka i dir ko cu?” tiah ka va ti i, “Bawi Cin nu ka hngah,” tiah a ka leh. Ka thawh i, “Hakha in mengkul lawng a hlatmi Sakta khua chuak nih ziah Hakha holh na thiam tung lo!” tiah ka ti. Cu kong kan i-al len lioah an nu sayamah Sui Thluai Ling cu mi inn in a hung chuak i, “Zei he nan unau nan i al len ko?” tiah a kan hal. Kan bia cu kan ruah i, “Um…, Vante a hman,” a rak ti. “Bawi Cin nu ka hngak,” ti selaw a hman hnga. Asiloah, “Bawi Cin nu ka hngah caah ka dir ko hih,” tiah “h” chap selaw a dik fawn hnga. “H” chap ahcun a ruang chimchih a hau tinak a si cu.

A dikmi ......... A diklomi
1. Hmun va phiak. 1. Hmun va phiah.
2. Ziah na phiah lo? 2. Ziah na phiak lo? (Farrawn le Khualhringtlang)
3. Hmunphiah va la. 3. Hmunphiak va la.
4. Hnumphiaktu a um maw? 4. Hmunphiahtu a um maw?
5. Ziah ka cakuat na ka leh lo? 5. Ziah ka cakuat na ka let lo?
6. Ka ca na ka let duh lo ti? 6. Ka ca na ka leh duh lo ti?
7. Buhkhel hei let. 7. Buhkhel hei leh.
8. Blackboard va hnawt. 8. Blackboard va hnawh.
9. Ziah na hnawh lo? 9. Ziah na hnawt lo? (Farrawn le Khualhringtlang)
10. Kakhin va chia. 10. Kakhin va chiah.

Cafang Fonh Ai Thlenning

Ca hi a thang; ai thleng lengmang ve. Cucaah nihin Hebrew, Greek, Pali le Sancrit hna zalamtlang ah hmang ti loin sianginn lawngah kan cawn cang hnanak hi a si. Tahchunhnak pakhat ah hlanlio Mirang ca le tuchan Mirang cafang fonh ai danning hun zoh ta hmanh u sih.

Old English: Thys merchaunt came into an hows and axed for mete and specyally he axed after eggs. And the good wyf answerede, that she coude speke no frenshe. And the merchaunt was angry, for he also coude speke no frenshe, but wolde have hadde egges and she understode hym not. And thenne at last a nother sayd that he wolde have eyren. Then the good wyf sayd that she understod hym wel. Loo, what sholde a man in thyse dayes now wryte, eggs or eyren?

Hi ca hi AD 1474 kum ah England ram ah canamnak seh a rak siamtu, catialthiam William Caxton nih a rak tialmi a si. A chim duhnak cu:
New English: The merchant came into a house and asked for meat and especially he asked after (for) eggs. And the good wife answered, that she could not speak French. And the merchant was angry, for he also could not speak French, but would have had eggs and she did not understand him. And then at last another (man) said that he would have eyren. Then the good wife said that she understood him well. Look, what should a man in these days write, eggs or eyren? (Eyren cu German hold a si i, arti tinak a si).

Kan Lai biafang zong a root word le atu chan kan hmaning ai dang cangmi an um pah ve.

Si Dawh A Rak Simi ..... Atu Chan Kan Hmanning
1. Pathiang 1. Pathian (‘g’ aw va chuahpeng kha a har caah ‘g’ a tlau.
2. Lungthum 2. Lungthu (‘m’ aw chauhnak ah hmur va cippeng kha a har caah ‘m’ a tlau ve.
3. Zunput 3. Zumput (‘p’ aw chuahnak ah hmurcip si kaw cu nih cun ‘n’
a tlauter i, ‘m’ ah ai cang.
4. Vanpang 4. Vampang (‘p’ “ “ “ “ ‘n’ a tlauter).
Vampang hi cu Vanpang a titu an um len rih.

Nihin mino hna nih an hrawh cuahmahmi biafang hna cu:
1. “Kei ka si tung lo,” ti dingah “Kei ka si tun lo,” tiah ‘g’ an thlau.
2. “Thawl chungah ti va rawn,” ti dingah “… ti va rawng,” tiah ‘g’ an chap hoi.
3. “Ka ngaih a chia,” ti dingah “Ka ngeih a chia,” an ti
4. “Biacaih,” ti dingah “Biaceih,” an ti. Biafang tampi ah ‘e’ nih ‘a’ hmun a chuh.
5. “Bia na ngeih lo ahcun kan daw lai lo,” timi biathluan hna ah hin cun sullam dangpi a sawh kho.
6. “Asi maw?” ti dingah “Asi ma?” tiah ‘w’ an thlau.
7. “Thluachuah” ti dingah “Thlachuah” tiah ‘u’ an thlau.
(Thlua ti hi tlang tinak a si. Khuallam le lolam ah thaba ngaiin cho kan kai i tlang kan hung chuah a nuamhning, restful a sining cherhchan in a rami biafang a si caah ‘u’ hi thlau awk a tha lomi biafang a si).

Lungfim deuh le Laica a tuaktan deuhmi nih chimrelnak leiin kan doh khawh lo hmanhah catialnak (printed page) lei talin remhsiam le dirpi kan hau. Cu lo ahcun kan Laica a rawk chin lengmang lai. Mizo caposaihthiam Thangkura nih cun, “In lo awma, kanin hmu a ni,” a ti bang nan rel ahcun nan theih ko lai.

A theih lawng thei loin a zulhin zul hna u sih.

Kai lawm.

Saturday, February 14, 2009

Valentine's Day Kong Halnak

By Robert Cung Cinzah
Marikina, Phil

Hawidawt hna,

Vawleicung pumpi in kum khat voikhat tuah tawn mi le sunhsak ngaingai mi ni Valentine's Day (abik in ai duh lio mi le ai hammi hna caah) hi nang zeitin na dawtmi he na hman ve? Chan nih akalpi ve cang bantukin mah ni hi dawtmi or ai duhmi hna he caanhman ding ni tiah (date tuah=iching) Laimi tampi zong nih kan cohlan ve cang bantukin ai duhmi hna le ai dawmi hna nih mah ni hi sunglawi ngai in caanhman dingin timhtuah asi tawn bang ai duhmi le ai dawmi hna nih aphunphun in hmanmi ni sunglawi asi ve cang i kei zong tukum cu phundang ngai khin ka hmang ve abik in aka dawtu le aka tlaihchanmi hna he tiah. Ka chan chungah pasal ka philh khawhlo dingmi ni tiin ka diary ah ka ttial mi cu Hringtu ka nu le ka pa bantuk tluk ah kai ruahmi hna le thlarau lei zongah nucan pacan ah kai ruahmi hna Rev. Dr. Clifford Van Thang le Dr. Angella Tan Tan, kan far Esther le APen hna nih an kan dawtnak le hi Valentine's Day (Chittu Mia Neh) sullam hna cu langhter ve dingin kan sinah an caan sunglawi an rak kan hrawmh ve tikah an thinlung chungin achuakmi dawtnak le tlaihchannak cu ahmui i zoh ai dawh tuk zia le an kan dawtnak athuhsang zia an rak langhtermi in ka hmuh tikah an tuahmi thil hi tuanbia ah acang dingmi zohdawh le cawnawktlakmi nunziadawh asi ko ti ka hmuh tikah ka mang maw si ka cang hme tiin sau ial te ka um...Aih! na cang si ko cuh na ka nengtuk tiah kan nu nih a van ka ti le ka daibak cawlh (Warren: Sharing time is sharing life)...Aw..Santlai si hlah hmanh usihlaw kan mah le kan tawk te cun dawtu, ruattu, le kilkamhtu pei Pathian nih a kan pek ko hi kan nih chung zong tiah ka lung a hung fim vuaimai...Hawitha hi Pathian sin in hmuhmi laksawng sunglawi an si taktak ko timi hi ka theih lawng si ti loin aton bak in ka hun hmuhton ve cang tikah hawidawt na sinah van chimlo le rel loin a um ka um kho bak lo. Kham ka tim hmanh law na ka kham kho lai loh...hehehe Nguai Si bia! Kan umnak hi lamhla ngai asi abikin Malate lei ca ko ahcun nazi 3 or 4 (if not heavy trafic) kal bak asi pinah umkalnak lebang i dih dingmi (fare) cu ei ka nu...ka nu le ka pa...ka ni le ka ttang...kawlram phaisa Kyat in tuak ahcun cuaihnihthum dih ding zong asi chapbei hoi...cu i duhdawtnak ruangah caan, phaisa, le thazaang uilo tein dawtmi vaangah tiin aherhmi tlunzoh chuah rih hauh cu asunglawi ko ti pin cun chimpit a si cang. Mah ciammam hi pei dawtmi hna ni (lover day=LD) tiah an ti hnawhchanmi cu asi ko hi ti zong kai fiang chinchin. Kan inn hi Metro Manila Map nih aphenhmi dum le tiva kar tlang phen te ah a um i zapi zaraan nih palkai ahar ngainak asi, lammin zong um lonak, ngapihrim in kawl ahauhnak hmun le ramvai ballo caahcun chim awk khi um ti loh, mah ruangah hin aphanmi hi mitlawmte lawng an si rih. Ara hnihchun hmanh tlaulo le pingpangsu lo an um hoi loh, NBI nih hun hruai na le Barangay upa te nih vu chuahpi na an si dih hna...Nain an phanh hnu hnu cun kir an huam ti hoi loh zeiruangah ka ti tawn hna; kan inn cu a nuamh hlei ttunglo, zei ti le rawl pipa zong khi kan in pek khawh ttung hna lo, nan i nuamhnak ding thil zong zeihmanh kan in tuah piak khawh fawn ttung hna lo ziah lawi bak aduh nan duh ti lo tiah ka ti tawn hna i an ka lehnak cu lawi lai kan zenh tuk kan umnak ahla tuk i (retheih tthan ding) le kan lamcaan van ruah ah lawi zenh asi cang cun khua zaza kan ruah ah zei ti phanh in hme kan rak phak an ti tawn i pem beh hna kan lung achuak an ti tawn...hahaha....An mawh bak lo ka ti ve! Vanlawng ai cawk kho rihlo mi kan caah cun afawi tak lo mi khi asi...hehehe!
Khah...Valentine's Day hi na theihning le na ruahning kan hal tuah lai...Valentine's Day hi zei tluk in dah kan theih ve kan nih PCCF unau hna nih. Atheimi cu laksawng pek nan si lai...(???)!
Everybody celebrates Valentine's Day but how much do you know about the saint from whom this day was named after?

1. Valentine was a Roman priest during the time of Claudius II who supposedly helped Christians who were being persecuted. Because of this, he was martyred on February 14, 269 AD. The legend goes that the priest, while in jail, sent messages to his friends saying, "Remember your Valentine."

2. Valentine was a priest that secretly married couples, defying the Emperor Claudius who had temporary forbidden marriages.

3. Valentine was a Catholic bishop of Terni who was martyred in Rome.

4. All, some or none of the above.

Source: cnn.com/
Khah...kan rak hngak ko lai hih...Library hna ah maw vai kal(research) ta lai ci awh..hehe

Lungsau tein na rel caah kai lawm,

Mangtha tuk ulaw,

Thursday, February 12, 2009

Victor B Lian capar

Victior Biak Lian tial mi Chinram Mangtam a dohnak le timhtuahmi capar hika hin rel khawh si.

Pu Lian Uk capar

Pu Lian Uk tial mi Burma maw Myanmar dah ti mi capar hika hin rel khawh si.

Dr. Lian H Sakhong Capar

Dr. Lian Hmung Sakhong nih a tial mi capar hika hin rel khawh si.

Sunday, February 1, 2009

Philippines le Lairam

By Thawng Peng
Philippines

Hawile hna,

Kan biaruahnak hi ttio taak mi khua a lo cang ne hi teh aw! Nan rian le na kai a tam cio rua. Kan nih cu kan khar lio asi le ka zalon lio te asi. Kheng chung i rawl suah lo ahcun a bel ning in ei awk a ttha fam lo cu teh, tiah zeimaw te ka van in suah hna. Rak ei ulaw, a thawt le thawt lo ka chim tthan te u mu :)

Transformation Theology ka cawng. Kan saza pa nih, "Hmun pakhat khat ah, mibu cawlcanghnak pakhat khat ah i hnim u, i phum ulaw an sining dothlat u.. Cucu final paper caah ap te u," a kan ti. Mirang holh cun "emmersion paper" ti asi. Ka hawile hi minung pahra pahra, panga panga in an i kawp. A phunphun an tuah. A cheu cu, bar le night club ah a laam mi pawl, an "heavenly kingdom" a siang tuk mi pawl kha hehchet tiah interview an tuah hna. Kei tu cu keimah lawng in cawlcang ko ning, ka ti le "Philippines hi zeiruangah dah asi a fah, ziah hitihin sifak an tam" timi ka dothlat. Cu chung cun, khengkhat kan suah hna. Pawbi mi cu an khimh hna lai i, pawkau mi cu an khimh kho hna lai lo :)

Philippines hi island pathum ah an tthen - Luzon, Visaya le Mindanao. Regions 17, Provinces 81 le cities 136 tiin tthencheu asi rih. Nikum (2007) August thla ah khan milu an rel (census) i, 88.57 million (88, 574, 614) kan si, an ti. Cozah sinah register ai tuah lomi lamkam khuasa minung an tor rih. Minute pakhat ah nau chuak thar pathum peng an um, ti asi. An ram a bit tuk pin ah an cozah chiakha tuk ve kaw, ramchung minung rian an ting lo, an ei awk le an din awk tirawl i za in an chuah kho lo. 28 million hrawng hi nikhat ah dollar 1 nak tlawm a hmu mi an si. Minung an karhning nak in sifahnak/sifak mi hi rang deuh in an karh (the number of poor is growing faster than the population, tiah nan fiang deuh lai dah). Philippines ka rat lai ah, Philippines ka phan lai i, cacawn pah in rian ka tuan lai, ka rak ti. A zei nemmam cu; ramleng mi chim lo ramchung mi hmanh rian ting lo lawngte, an si ai. 2008 chungah hin milu 90.5 million kan phan lai, an ti rih hi aw! Cun, ramdang ah tor le cheng an choi rih. 2003 lio ah khan US ah a ummi, tagalog (Philippines official language) a hmang mi hi 1.3 million an si e, an ti.

Zeiruangah dah hi ti nan si a fah? tiah ka hal hna. Minung 10 lakah 8 nih, "Fa tamtuk kan ngeih ruangah asi," an ti. Cozah tthatlo zong an puh dih fawn. Fa tamtuk ngeihnak nih sifahnak a chuahpi, ti nan hngalh ko ah, ziah nan hrin nan i phih lo? ka ti rih hna. Micheu nih, "Fa tampi ngeih hi kan tradition asi e, fa tampi kan ngeih ahcun kan tar tikah cawmtu tampi kan ngei lai, cun anmah le anmah ai zohkhenhtu ding zong an tam lai," an ti. Cuti nan ti cu asi sawk ko lai nain nan tar hlan ah pei maw, sifahnak nih an thah dih hna lai hi, ka ti tthan hna.

Fa tamtuk an ngei, an cawm kho fawn hna lo. Hehchet tiah an fale kha kutdok in an vahter hna. Inn le lo ngei lo an tam tuk. "Street children" an ti i, cu hna cu 1998 ah khan 1.5 million hrawng an um. Kumhra tluk a rauh cang caah, atu ah cun 3 million or 2.5 million hrawng si dawh an si. Cu "street children" timi cu phunhnih ah an tthen i, children on the streets le children of the streets ti an si. Children on the streets hi 75% hrawng an si i, an pawcawmnak caah lamkam ah an i chok, lamtte kip ah an um i, tangka an khawl. Ih caan a cut in inn ah an lawi. Children of the streets hi 30% hrawng an si ve. An nih pawl cu lawi nak inn zong an ngei lo i, lamkam ah khua an sa colh. A cheu cu an i zuar beh. Anmah le anmah zong an i hngal i, te le fa he an i ciah.

Cun, micheu cu ram rum in a rami ramdang mi nih chikkhat nupi caah an hman hna i, fa an poih hna. An tthi la thai ttung hna lo i, cuticun an hmeihter men hna. A hnu ah tangka kuat le zohkhenh zong um hlei ti hlah. An cutzat in an nu tuahkel rian kha an i ot ve. Cuticun, milu an karh i, sifah nih a phuat hna. Inn le lo le chungkhar tling he khua a sa mi zong zeihlei hlah, fa tampi ngeih in kan i cawm lai, ti phun khi an si.

Lairam cuan usih, Laimi i zoh usih. Laimi zong hi fa tamtuk kan ngei, tiah ka ruah. Hleihnih hna hleithum hna fa ngei kan um. Cozah chiat hlei ah kan ram nih pawcawmnak caah zei ngai a chuahcanh lo. Pawcawmnak caah chuah awk thil tampi va um ko hmanh sehlaw kan fimnak, kan thilri le kan sining nih a phan kho rih lo. Sifak ram i sifak mi khuasak, cu i, fa tam tak ngeih hoi. Sunghhnih, sunghthum sungh cikcek, ti ttheu ai chuak hi mu. Zeidang cu va um ko rih seh, kan si a fahtertu hi fa tamtuk kan ngeih caah asi, tiah ka ruah ko (one of the reasons).

Micheu nih fahrin phih cu an duh bak lo, lainawn he ai khat an ti. Minung kan sperm ah hin ci a um va si kaw, cu ci thah cu lainawn bak pei asi cu, an ti. Micheu nih Laimi kan tlawm tuk le fa tampi ngeih kan hau, an ti ttheu. Laimi karhnak caah fa tampi ngei ning law, ka cawmkhawh hna lo tikah aho nih dah nan ka cawmpiak hna lai? Cucu ruah a hau. Fa tampi ngeih ttung i, a cawmnak lam ruah ti lo tu hi, lainawn ah ka ruah deuh. Fa tampi kan ngeih ruangah kan si a fak, kan si a fah ruangah kan zumhnak kan hlawt i, kan biaknak kan chuahtaak i, rasen tunkhat caah kan limhaang kan khaatter. Democracy va hmu usih law, zalon nun kan cawng kan ti hnga, a zalon zia le a nunzia kan thiam fawn ttung hnga lo. Ramdang bantuk in an "heavenly kingdom" kha pawcawmnak caah a hmangmi zong um te usihlaw theih lo asi. Children on the streets le children of the streets zong um tekhawh asi.

Cucaah, Philippines sifahnak le cu sifahnak a chuahtertu thil hna hi Laimi kan caah ralrinnak a kan petu ngaingai, an si. Philippines lawng zong a si phum lai lo, ramdang zong an si cio ko lai dah.

Chim duhmi cu: fa tampi ngeihnak nih sifahnak a chuahpi ahcun, ziah! hrinphih zong cu a ttha ko lo maw? Cu hrinphih cu teh sual asi maw? Lainawn teh asi maw? Laimi kan si a fahnak a ruang pakhat cu fa tampi ngeih hi asi ko, tiah teh na pom kho ve maw? Atu i asi rih lo hmanh ah hmailei ah cun effect a kan tuah te lai, tiah teh na zum maw? Hi zawn ah hin "transform" a hau rua, ka ti. Cucaah kan nih a cawng mi nih Transformation theology is not only to interpret God's message but also to help suffering people, to guide them in their struggle to change their situation an ti tawnmi khi ruah phu ngaingai asi, tiah ka ruah.

Dam te cio in,

Fimnak: Lai Mit In

By Cung Lian Thawng (Thawng Pi)

Dear all,
Fimnak cu zeidah a si? kan hmuh dan adang cio men lai. Zeibantuk minung khi dah mifim na ti hnga? zeibantuk khi dah mihrut na ti hnga? Fimnak le hruhnak cu zeitindah kan thlaidan cio hnga? Atang lei ah ai ttial ko hih. Na rel dih bak cun ............

Fimnak: Lai mit in

Fimnak cu hngalhnak (knowledge), hmuhtonmi (experience), theihthiamnak (intuitive understanding) he a ummi a si. Cucu a chia a ttha a thleidang khomi hngalhnak kha kan ti lai cu. Mi cheu nih cun fimnak cu hngakchiat lio tein i chuah pi mi (Nuhrinthluak) a si an ti ve. Fimnak taktak cu kan nunphung (cultural), thil zohning or hmuhning (Philosophy) le biaknak (religious) chungah a um ti a si ve. Fimnak cu hihi a si bik tiah chim awk a ttha lo. Asinain hmuhtonmi a tam deuh le theihhngalhmi a tam deuh paoh ah fimnak he i neih deuh a si ko rua. Hngakchia nak cun upa cu fim deuh a si. Cu a ruang bik cu hmuhtonmi le theihhngalhmi a khah lo ruangah a si (hngakchia le upa paohpaoh ka ti duhnak a si lo, buaktlak in ka chim duh mi a si).
Tuanbia kan ngai ta hmanh lai. Tang nga a kai lio mi hngakchia pa te cu sianginn lei a panh thliahmah cang. Sianginn kai cu a nuam in a thei kho tuk. Sianginn in a lawi tawn ah hin panh sirsiar tein a lawi tawn. Pu tar pa nih panh sirsair tein a lawi tawn mi hngakchia pa te cu a zoh ah hin a lung ai hmuih tuk ve tawn (a rak hngakchiat lio ko khi a ngai rua). Ni khat cu hngakchia pa te cu ngaihchia ngai, lungnuam lo ngai khin inn le cu a hei panh. Pu tar pa cu a khuaruah ahar ko. “Ziah voidang bantuk a si lo ee, cu hngakchia pa te cu,” tiah amah le amah bia a hei i ruah. Pu tar pa nih cun bia a hei hal.
Pu tar pa, “Ziah, ka tu pa na ngaih a chiat ko, zeitindah thil a si ning, van ka chim tuah.”
Hngakchia pa, “Ka pu, kan sayamah nu nih hngakchia nak in upa an (kan) fim deuh tiah a kan chimh.”
Pu tar pa, “Cu ruangah maw na ngaih a chiat ko?” tiah a hei hal tthan.
Hngakchia pa, “Aw, cucu kei ka cohlang kho lo,” tiah a hei leh ve tthan.
Pu tar pa nih cun a hei thawh tthan i, “Ziah, cucu a hman mi pei a si ko cu. Hngakchia nak cun upa cu an (kan) fim deuh ko cu ta, ka tu pa.”
Hngakchia pa nih cun lukhun bu te khin, “Ziah, ka pu, a si ah Clinton nih President a ttuan khun. Ziah, a pa nih a ttuan lo?” a hei ti. Cu ah cun Pu tar pa cu a ar ko, van leh awk zei a thei ti lo, ti a si. Hi tuanbia in kan hngalh khawh mi cu cawn mi, thiamsannak a herh taktak zia kha a langhter. Cawnmi le thiamsannak a tam ahcun upa nak zong in fim deuh khawh a si ko.
Philosopher pawl nih “Fimnak timi cu theih hngalhnak na ngeihmi kha a tlak bik le a ttha bik in hmanthiam kha a si,” an ti.
Mah duhning in khua a ruat tu pawl (freethinkers) le mi cheu nih fimnak ahram pi cu a dikmi ruahnak (pure reasoning) le hmuhtonmi (experience) in hin a si bik ko an ti ve.
Plato nih cun “Fimnak taktak cu tthatnak kha ralttha tein le ningcang tein hman ding hngalh kha a si,” cun “Mifim bia an chim cu mi chimh ding thil an ngeih ruangah a si, mihrut bia an chim cu chim ding bia (bia sawhsawh) an ngeih ruangah a si,” a ti.
Hnabei donh i tlabelbul pi in a zei paoh cang seh tiah thil tuah lo te hna zong khi fimnak a ngei mi thinlung put a si,” tiah Thoreau nih a ti.
“Ka hngalh mi dih lak cu zei ka hngalh lo khi a si,” tiah Socrates nih a ti.
Taoism (related Chinese philosophical and religious traditions and concepts) nih “Fimnak a hmuh dan cu zeidah chim ding le zei caan ah chim ding hngalh kha a si,” a ti.
Hebrew zumhnak ahcun fimnak (wisdom) cu Pathian sin in a ra mi a si tiah an zumh. Cucu al awk ttha lo in an zumh, Proverbs 2:6, “Zeicahtiah Bawipa nih cun fimnak kha a pek hna i hngalhnak le hngalhthiamnak kha a cawnpiak hna;” 1:7; 9:10 ah fiang tein kan hmuh khawh. Bible nih fimnak a hmuh dan le vawlei lei (secular) nih fimnak an hmuh dan cu ai khat lo diam ai. Vawlei lei nih cun hmunhtonmi (experience) le theihhngalhnak (knowledge) lei hin fimnak cu cuai an thlai deuh. Biaknak lei (Bible) nih cun fimnak cu Pathian sin in a ra mi, Pathian nih a kan pek mi a si tiah a kan cawnpiak.
Buddha cawnpiaknak ah cun mifim mi cu tuahser mi tthatnak, biachim thiamnak le lungthin tthatnak a ngei mi kha an si, cun mifim mi nih cun a nuam lo mi, ahar mi thil kha an tuah, sihmanhseh a ttha, a dawh mi theitlai a chuahter. Cun mifim nih a theitlai a chia, a dawh lo ding mi thil kha an tuah lo ti a si. Buddah cawnpiaknak ah fimnak hi cuai an thlai nak a um len. Kan zoh hmanh lai.
Mifim nih cun amah duh paoh in thil a tuah lo. Sihmanhsehlaw hihi a ttha maw, a ttha lo ti kha ttha tein a thleidan.
Zaang en nak um lo in, dinfelnak tein le duhdan ngei lo tein mi a hruai, a zohkhenh tu hna kha mifim cu an si.
Mihrut nih cun bia kha a chim dih tawn, asinain dai zirzair tein a ummi, huatnak le ttihnak chungin a luat mi kha mifim taktak cu an si.
Dai tein a um mi paoh zong mifim an si hlei lo. Sihmanhseh tthatnak kha i lak in tthatlonak (evil) a hrial mi kha mifim tu cu an si. Tthatnak le tthat lo nak ttha tein a hngal kho tu kha mifim taktak tiah cohlan an si.
Hihi fimnak kong he pehthlai in Buddha cawnpiaknak tam pi lak ah tlawmpal te kan van langh ter mi a si.
Laimi tam deuh nih cun fimnak hi i chuah pi mi (nuhrinthluak) a si tiah kan zumh deuh ko rua. Kan i ti tawn mi cu ‘a nih cu, a nuhrinthluak ah a hrut, a fim tuk’ tihi a si. A nih cu a fim, a hrut ti hi a nu hrinthluak in maw kan zoh hnga. Tuchan (21st century) ah carel thiam lem lo mi, catang ngei lo mi, midang holh thiam ve lo mi, computer hmanh zei a si ti a thei ve lo mi hna cu mifim kan ti kho ti hna hnga maw? Ruah ding a har ko! Cawnnak a san deuhdeuh le hmuhtonmi a tam deuhdeuh paoh ah fimnak he i neih deuh cu a si ko lai dah. Cawn mi le hngalh mi tam deuh hrat ahcun fim deuh zong a si ko hnga. Cawn pah le hngalh pah ve lo ahcun mifim ah cohlang awk ahar ko hnga. Fimnak kan hmuh dan cu adang cio ko lai. Kapkhat lei ah nuhrinnak in a fim ve lo ahcun catang sang pi zong cu phanh a har tak ko lai, cun catang sang pi a phanh hmanh ah hawi cu a tluk deuh bal hna lai lo tiah an ti tawn. Cu zong cu ruah awk a herh ngai ngai mi a si.
Cun pin ah ruah awk ngai a si tiah ka ruahmi cu Laimi nih “kei cu ka hrut,” ti kan uar tukmi hi a si. Ka hrut tihi fim ngai ah a ruat mi kan tam tuk. Ka hrut ai ti mi pa khi a fim hlei lo, ka fim ai ti mi zong a hrut hlei lo. Mifim nih ka fim ai ti nak caan tam pi a um ko lai, cu ve bantuk in mihrut zong nih a ti ve ko lai. Ka hrut i ti paoh ah ka fim tihi ruah dih ding a si lem lai lo. Pakhat pa (a min chim cu um ko seh) nih a thawh i, “Ka hruh kai thei le ka fim ko lo maw?” tiah bia a kan hal. A leh zia ahar ngai. Cucu, mah le mah ka hrut i ti kha fim ngai ah a ruah i a si men lai tiah ka ruah. Fimnak hi Lai mit in zeitin na hmuh ve ning?
Careltu kan zapi in fimnak a kawl cuahmah mi lawng te kan si hna. Kan kawl dan le kan hmuh dan tu adang cio lai. Fimnak kan hmuh mi tete kha fek tein i tlaih hna usih law, cu lila cu kan ram le kan miphun caah thahnem santlai ah hmang cio hna usih. Cucu ka thlacamnak a si.

Kan Nganh Sual Maw?

By Cung Bik (Biak Uk Thawng pa)
Manila

Baibalcang thim: Luka 4:17-18 “Bawipa thlarau cu ka cungah a um. Sifak mi hna sin i Thawngtha chim awk ah chiti a ka thuh i sal tangmi hna sin i luatnak thanh awk ah a ka thlah. Mitcaw mi hna sin i khuahmuh thannak pek awk le Hrem mi hna luat ter dingah khan a ka thlah, Bawipa nih a mi hna a khamh hna ding kum cu va thanh awk ah a ka thlah!”
Dawtmi u le nau, nu le pa hna kan Khamhtu Bawi Zisuh nausem chuahcam cu kan van phan tthan cang.
Khrihfami hna nih kan i ngaih bikmi le kan i hngahhlang ngaimi puai sunglawi zong a si. Chungkhar tling tein le nuam tein hman khawh ding hi saduh thah cio mi a si. Hni puan thar le thilduh ,eidin zalh in khua can kan hmang hna, a nuam hrim ko mu… Merry Christmas hman cu …
Kan theih cio bangin X’mas kong hi mi tampi nih fiangfai tein an kan chimh lengmang ko cang caah a tawinak te tu in ka van chim ve tthan lai. Kan Bawipa Zisuh a chuah lioah khan vawlei ah thil a chuakmi cu Herod siangpahrang nih kum hnih tang hngakchia vialte a rak thah dih hna. Chungkhar vialte cu mitthli le hnapduk he an um. An thisen he kan Bawipa chuahcam cu an rak hman ve kan ti lai cu! Cu bantukin tu chun kan nunnak zong ahhin Christmas lunglawm tein kan hman lioah kan kiangkam ah nu le pa zunngai le fanu le fapa hna zuntuar in a hrammi an um ko, cun nu ngei lo le pa ngei lo mi, sifak santlailo mi hna hawihngar in an hramnak thawng nih ka lungthin hi feichunh bang in a ka kah. Thil thar tete hawi fanu fapa hna an van i hruk lioah mit au ngam loin le hoi sin chuak ngam lo in ai thup ko mi sifak santlai lo kan nunnak te hi cuanh than ah mitthli a tla ko mu.
Kan Bawipa Zisuh Khrih Bethlehem cawrawl einak kuangchungah an thlim ko lio caan te ah khan nichuah lei mifim hna nih laksawng an rak pek ( Mtt. 2:11). Hi lio caan ah hin tuanbia an kan chimh mi Altaban kong kha a tawinak in van chim chin ka van duh ve. Anih hi nausem kut tlai ve ding in a rak ra ve mi a si, a hawile he an van i ton tikah laksawng an i ken dihmi a hmuh i, “Rak ka hngak uh law, Ka va kir lai i laksawng ka vai lak ve lai,” a rak ti hna ti a si. A rauh deuh caah an hngak kho ti loh i an kaltak. Sui le ngun mansung cu a van i put ve, an hnu in a dawi ve hna ti a si. Lampi ah Mipa a leiba ruangah an tlaih i thong ah thlak ding mi pa cu a hmuh i cu pa nih bawmh a hal, i a leiba cu a champiak i a luatter. Cun a kal than i kum hnih tang hngakchia an rak thah cuahmah lio hna a si. Inn pakhat ah a lut i a um. A umnak hna nih fapa pakhat te lawng an ngeihmi kha a um ve ngelcel a mah zong cu tlaih i thah ve ding in ralkap pawl cu an ra. Cu tikah lungvar mansung ai kenmi cun zik a rak nawh hna i (a pek hna) an kal tak tthan, hngakchia pa te cu a luat. A can a um ti loh i kawlnak a thei ti hna loh. Nain ka hmuh hlan lo in ka kawl peng ko lai a rak ti. Voi khat cu khuapi chung ah mi an i sual-ur len ko thawng a theih ve i Messiah timi kong an chim kha a theih. Cu tikah a va chuak ve, lampi ah hlawhhlangnu thong ah kal pi ding in an van hruaimi nu he an i tong tthan zei kan ti hnga ka bawm ko a ti tthan i zei ti awk a thei lo nain mah mi nu cu a bawmh than, a ngeih mi vial te cu a pekpiak dih than. Jesuh ton nak ding ah a timi cu a um ti loh ai. Jesuh vailam an tah lai te ah a van hmuh, aw nangmah hi pei na chuahka in ton kan timhpengmi cu na si cu, tu ceo lawngah maw kan ton, laksawng pek ding zong kan ngei ti loh ee, a rak ti. Jesuh nih tuanpi ah khan na rak ka ton diam ko ee, ti ah a leh an ti.
Dawtmi u le nau, nu le pa hna, tu ni ah mifim pathum hna nih laksawng an va pek i an va ton bantukin tong kho ve ti hlah hmanh usihlaw, Altaban tuanbia nih tu ni ah ton nak lamdang a um ko ti kha a kan cawnpiak ko. Cucu kan Baibal kan relmi Luka thawngtha nih a mah Jesuh hmurka bak in chimmi bia kha a si ko. Kan pawngkam ah sifak santlai lo, zuntuar tap aihram mi hna le thong chung um mi hna sinah luatnak pek le bawmh duhnak thinlungput hi “Tukum Christmas” kan hmannak nih chuahpi than sehlaw hi lungthinput he hmang hram ve hna usih, tiah kan sawm hna.
Cun kan Bawipa Jesuh Khrih hi vawlei ah a ratnak chan zong hi, sifak santlai lo mi hna kan caah le lungkuai i zunngeih tuar mi hna le thongchung um mi hna, sehtan nih a pen hna i sualnak hremhmun thong chung um mi hna, khua hmu kho lo mitcaw, kebei, kan caah a si ti zong hi philh fawn hna hlah usih. Cu vialte luatnak thanh awk ah chiti a thuh i, a ka thlah a ti.
Christmas nih a phurhmi lungthinput he hman le nunpi i zuam hram hna usih, ti buin ka bia ka donghter.
Hi Thawngthabia a rak reltu nan zapi cungah kai lawm, Pathian nih thluachuahnak kan pekpiak hram ko sah.

Saturday, January 31, 2009

Zeicah Nunnak Ah Harnak, Hneksaknak Kan Ton?

By Van Cin Thang

Text: James 1:1-8
Psalms catial tu pa nih "Kan chan cu kum sawm sarih a si ko, kan thazang a thawn deuh le sawm riat a si: cu hmanh ah retheihhnak le harnak lawngkha kan ing, kannunnak cu a dih zau i kan lo" a ti.( Salms 90:10). Tahnak hla tial tu mifim pa nih "minung kan nunnak ni le thla hna hi ngaihchiatnak nganpi an si" ati. Hla phuahtu pa nih a ti ve mi cu " ni le thla hna hi ngaihchiatnak le zawnruahnak lawngin a khat" a ti. Harnak, sifah innak cu minung hmaizah a ngei lo. Nunnak ah, nikhat,caankhatkhat ah harnak, sifah innak, ngaihchiatnak , beidonghnak cu ton cio a si. Hi ka ah biahalnak (question) a vun chuak colh mi cu zeiruangah (why?) ti hi asi. Zumhlo tu pawl nih cun "vanchiah" si an ti men lai. Krihfa a si mi, Pathian fa asi mi nang le kei caah ta a phi zeidah a si hnga?

Hmailei ah akan cuanter kho tu, khuaruahhar ngai asi mi Bible cang Rom 8:28 hi a tu le tu kan ilak cio a si, "Pathian nih hin, a mah a dawmi hna caah le amah nih a aatinhmi ningin a kawhmi h na caah cun , zeizong vialte hi a tha lei ah a serpiak ko hna ti kha kan hngalh". A sinain, kan lungchung in bia halnak (question) arak chuak than thiamthiam. Pathian nih zeiruangah harnak, hneksaknak le ngaihchiatnak hi a ka tonter hnga? A phi cu James 1:1-8 ahhin a um.

Pawngkam thil ( historical context).
Pathian le Jesuh sal a si mi James nih alanghter mi cu, hi cacang hi thonginn chungah a um lio a tial mi asi ti hi a si. Thonginn chungcu mitthlam ah vun cuanter hmanhlaw, athurhnawmnak hmunhma a si bantuk in harnak le ngaihchiatnak a rak ton bu in a tial mi a si ti a fiang. Hi ca hi harnak aton cuahmah lio mi miphun 12, ramdang ah a thekdih mi hna sinah a tial mi a si. Cu hna cu miphun 12 (12 tribes of Israel) hna cu, Israel le Jews miphun an si. Rome le an ramchung lila asi mi Scribes, Pharisees le Sadducees pawl nih fakpi in an rak hrem mi hna kha an si. Hi hremnak faktak mi ruangah hin an ram chuaktak riangmang in ram dangah an rak pem nak cu a si. Jerusalem church hi voi 5 renglo hremnak a rak intuar cang. (Lamkaltu 4,5,6,7 le 12 chungah).
Jews Krihfa pawl nih ziah pathian nih hi tluk hremnak fak, harnak akan tonter hnga ti in an khuaruah a rakhar ngai lai. Mi cheukhat cu an zumhnak hlonh, kaltak ding tiangin…. James nih a tial hnawhchan duhmi cu zeiruangah harnak le hneksaknak kan ton aherh ti hi asi. Pathian nih zeiruanah hithil hna ton ding in akan sian ti hngalhternak caah si. Kan nunnak ah ruah lo pi in hneksaknak harnak kan ton khut tikah, zeitindah kan leh( (respond) lai?

I. Pathian nih lunglawm ngai in leh(respond) hna seh ti akan duh.( v 2)
Minung phungning tein cun, harnak kan ton tikah ttah ding le ngaihchiat ngai cio si. James nih phundang in akan timi cu harnak nan ton tikah ilawm uh a kan ti. Hneksaknak nan ton tikah ilawm uh a ti mi hi aleng lei in hmaipanh tein hei nih khi ati mi silo in lungputning khi a chimduhmi a si deuh. Pathian cu a zeizong vialte theihhngalh dih tu le uk tu a si zumh i fekte in kan ibochan khi chimduhmi cu a si. Cu bantuk in Pathian fektein ibochan bu in hneknaknak le harnak phungzakip kan tonmi cungah Pathian thangthat khawh peng le ilawmpeng khawh khi hi text nih a kan chimmi asi. Kan church members pawl pumhnak ah tehte (testimony) an nikhan i, harnak phunphun an tonnak kong hnacu an vun chim cio. Cun Pathian sin an ilawmhnak nih an vun pehzulh lengmang ve . Pathian kha an mawhchiat lo, sual zong an put lo. An tonmi thil poah cungah an inuam an ilawm. Kha hna pawl kha James nih a chimmi cu a si.

Job nunnak kan zoh tikah zeitluk in harnak le hneksaknak atonmi cungah a lung asau kan theihcio ko. A ngeimi vialte stil, ngandamnak, fanu fa pa tiangin a sunghdih. Vanchiatnak achangchang in a ton ko hna nain, vawlei ah atlu i Pathian kha abiak. a chimmi cu; " ka tak lawngin ka nu pawchung in karak chuak in taklawng in ka kir than lai, Pathian nih a ka pek i , Pathian nih alak than, Pathian min thangthat si ko seh." Pathian kha hrutngai in a mawhchiat lo. Pathian nih a ka thah ko nain ka zum thiamthiam rih ko lai a ti. U le nau hna, Hneksaknak kan ton tikah zeitindah Pathian kan leh(respond) ning hna asi? Job bantuk kan si ma? Micheukhat cu, hneksaknak cheukhat lawngah lawmhnak in ka hmang lai kan ti men lai.Hneksaknak cu a phunphun aum, zawtfahnak, sifahnak, sunghnak, accidents …hi hneksaknak phunkhat lawngah hin Pathian sin ilawmhnak in ka hmang lai kan ti kho lo. Lungthin lei( mentally) in, taklei (physically) in maw, Emotionally, thlarau lei in maw kanton mi hneksaknak kip ah alawm kho mi Pathian fanu fapa kan si aherh.
Zei ruangah hneksaknak kan tonmi cungah kan ilawm lai? Zeitiah cun:

II. Pathian nih Hneksaknak kanton micungah kanzumhnak fekter chin akan duh ( vv3-4).
Nifa kan nunnak ah Zei ruangah Pathian nih harnak ton akan sian? Aphi cu verse 3 le 4 chungah Zeicahtiah cu bantuk hneksaknak cu nan zumhnak in nan tei tikah in khawhnak nan ngei. Pathian nih kan zumhnak hneksak( test) a duh ruangah hneksaknak akan pek. Cu cu kan zumhnak tehtepiah (to prove) nakding caah a si. Thil pakhat khat ataktak a si maw si lo ti theihhngalh kan duhtik ah kan test ton. Nunnak ah hneksaknak hna cu kan zumhnak tehtepiah (prove) nak caah a si. Cu caah hneksaknak hna hi hrial awk si lo in a in kho tu kan si kha Pathian nih a kan duhpi mi cu asi. Thil pakhatkhat tlamlingmi sinak ding caah ahhin a caan zong a herh. Hi veres 4 nih "thlarau lei in patling/nutling a si mi nihcun lung saunak kha ngei seh" a ti.
Pathian cu Diamond lungvar rian ( business) chungah a um . Theihcia bangin Diamond lungvar cu lunglak ah a hakbikmi lung aa ai cannak aruangcu a lin ngainak le rihnak, hneknak chungah caan saupi a rak um hmasa cang caah a si. Cu khawhcun a mansung ngai mi thil pakhat ah ai cang. Cu ve bantuk in Pathian nih linhnak , rihnak , hneknak , tukforhnak phunphunah a kan chiahhmasa cio nak cu a si. Hneksaknak kan ton deuhdeuh, kan thawng deuhdeuh, kan i dawh deuhdeuh lai i, Pathian sungpar nak caah santlaih deuh, hman awktlak kan si deuhdeuh lai.
A tu caan te ahhin, thawnginn chungah maw, lungkuainak, lungreitheihnak chungah maw,ngaihchiatnak harnak khurchung ah aapil cuahmah mi hna tampi kan um ko lai.Zeicah hi tei innak hna hi ka ton hnga tin khuaruah har beidongh in aum mi kan tampi kan um len kho ko. Zeicah hi hna hi ka ton hnga tin Pathian hal khawh a si maw? A si. A phi cu:

III. Pathian nih Hneksak bu in bomh a kan duh. (vv5-8).
Hneksaknak kan ton tik caanah Pathian sin ara mi fimnak, bia le lamhruainak kan herh. James nih "Sihmanhsehlaw fimnak a baumi nan um ahcun, Pathian sinah thlacam seh law Pathian nih a pek ko lai;" ati. Hika fimnak a ti mi hi zeikhidah a si? Hi ka i fimnak a ti mi cu vawlei cung nih a ngeimi fimnak khi si lo in Pathian sin a ra mi fimnak( wisdom of God) tu khi a si deuh. Hnkesaknak hna kan ton tikah, teikhawhnak thlarua lei in fim a kan chim tu, a fiangmi thleidan thiamnak hna kha an si. Cu ruangah nan nunnak ahhibantuk tufornak, hnkesaknak nan tontik ah, theih hngalh awk a har, Pathian i hneksaknak hngalh fiang awk a har na ti sicun Pathian fimnak i hal ve . Pathian nih an pek ko lai.

Pathian lawng hi Fimnak pe tu cu a si. Pathian nih fimnak na kawl ahcun hlangfang te in kan pek hrimhrim hna lai tiah akan ti. A caan can ah, mi pakhatkhat bomhnak va hal ding khi kan i nautat, kan duhton lo. Zeitiahcun anmah harnak va pek kan duh lo, or a kan neksawh lai, a kanbomh duh sual lai lo ding khi kan tih. Minung cu a si kho ko.. Sihmanhsehlaw, Kan Pathian cu cu tin a si lo. Na hal ahcun nunsiang ngai in an bom ko lai. Mawhchiat thannak umlo in an bomh lai. Verse 17 nak , " Laksawng tha le laksawng tlamtling paohpaoh hi vancung in a rami an si; vancung thil ceu hna le cu thil ceu hna thladem cu an i thleng lengmang nain anih cu aa thleng bal lo" tiah a ti. Pathian nih cun lungthin tak te in ahal mi paoh cu a el bal hna lo, pek lo in a um bal hna lo. Kan halnak cungah a muti ko. Cu ruangah Pathian sin bomh hal ttih hna hlah usih. A ka pek lai lo ti zongin ruah sual hna hlah uhsih. kan herhmi pek awk in timhcia te in a um ko.

Asinain, Pathian sin bomh kan hal tikah a dikmi, aatlakmi lungputning he hal thiam kan herh.. Verse 6 nih a ti mi cu "Thla nan cam tikah lung awtawm lo tein nan zumh hrimhrim lai" a ti. Pathian sin thlacam in bomh kan hal tikah , atakmi zumhnak he kan hal a herh. A ka kham kho tu, a ka bomhkho tu a si ti kan zumh hrimhrim a herh. Pathian nih lungput hnih ngei (double minded) a duh lo. Kan nunnak ah Amah lawng ngei hi a kan duh. Na thlacam an leh tikah, a sungparnak cu Pathian sin a phan ve Pathian nih keimah lawng hi 100% kazum peng hnaseh ti a kan duh.

Nifa na nunnak ah, Harnak, kneksaknak na ton ve maw? Dawtmi U le nau hna Miphun 12 hna bantuk in ramkip ah kan ipem, kan itek dih ko hna zongah Pathian nih kan tonmi thilkip ah cungah timhnak a kan ngei piak dih ko.A zungzal in Pathian sin lawng tu zoh ko hna uh sih. Pathian nih harnak le hneksaknak kan tonmi vialte cungah lung ilawm khawh pengmi a fa kan siter hramseh law, kan zumhnak afekter chintu siter hram seh. Nan dihlak cungah athar Pathian thluachuah um chin hram ko seh!

Nan Hawi, Krih ah,
Van Cin Thang.

The Journey On Galilee And Human Life

By Nawl Hre Cin

Reading text: Luke 8: 22-25

Introduction

Hi bible cacang hi Jesuh khrih le a zultu pawl khual an rak tlawn lioah a rak cangmi thil asi. Minung kan nunnak a kan hmuhsaktu cacang asi tiin ka hmuh. Minung kan nunnak timi hi Galilee rili cung i khual a tlawngmi bantuk kan si. Kan chuahni in kan thih tiang a kal cuahmahmi, khual a tlawngmi kan si. Khual kan tlawn cuahmah lioah thlichia rilet bantuk asimi harnak hna nih a hun kan den, kan ruah lomi thil tampi hna kan ton tawn. Cu bantuk pawl kan ton tikah minung kan nunnak hi zeidah a lawh tawn i zeitindah kan nun awk asi ti tianghi hi cacang nih fiang tein a hun kan hmuhsak. Hi cacang cherhchan in a biapi ngai tiah ka ruahmi thil pathum hun ceih ka duh. Cu hna cu (1) harnak ton caan (2) harnak caan lioah kan sining le (3) harnak tei khawhnak hriam hna hi an si.

1. Harnak Ton caan
Minung nih harnak kan ton tik ahhin Pathian he kan i hlat caah tiin ruah asi tawn. Harnak timi hi mitha lo mi hna caah pathian dantat nak phun in hmuh asi. Nihin niah laimi nih harnak kan tong cuahmah tikah Evanelist pawl cheukhat nih cun Pathian dantatnak asi tiin a chimmi zong an um. Asinain hi bible cacang chung i harnak an ton lio caan kan zohthan asiahcun zultu pawl le Jesuh khrih hmunkhat te i khual an tlawn ti lio caan a raksi. Hi nih a langh termi cu harnak timi hi Pathian he a naibik kan um ti lio caan zongah kan ton lenmangmi sining asi zia kha alang. NT scholar minthang William Barcley hi a thei lo kan um lai lo dah. Voikhat cu a fanu a thihnak cungah mitam nawn sinin cakuat a rak hmuh. An timi cu William Barcley na fanu hi thihnak a tonmi hi nangmah na zumhnak a hman lo ruangah Pathian nih an kawhnak asi, cucaah na zumhnak hi thinh cang tiah anti. William Barcley nih a timi cu khrihfa ka simi hi harnak hrial dingah asi lo, asinain nihin niah hi bantuk harnak ka ton ko buah inn khawhnak thazang ka ngeihmi hi ka zumhnak ruangah asi tiah arak ti hna. A hmantuk ka ti, khrihfa timi hi harnak hrial asi lo. Zei tluk pathian a theimi pa, Evengelist pa, zong kha harnak cu a tong ve thiamthiam lai. Pathian he hmunkhat te i khual kan tlawn ti lio can zongah harnak timi cu a rak kan tlunhhnawh khomi asi. Cucaah khrihfa timi hi harnak ton lo si loin, harnak tonmi cung i Jesuh khrih kan zumhnak thawngin teitu kan si ding tu kha hi bible cacang nih a kan hmuhsakmi asi.

2. Harnak ton lio caanah minung kan sining
Minung nih harnak kan ton tik ahhin Pathian hi a um lo maw ti tiangin can tampi balhalnak kan tuah tawn. Cucu psalm chung zongah david siangpahrang zong nih a rak ruah vemi asi, cun jesuh khrih hrimhrim zong nih vailam cung i tar asi lio ahcun kapa kapa ziah na ka kaltak tihi a bia hmanmi asi. Cucu minung nih harnak kan ton caanah kan ruah tawnmi thil, minung kan sining asi tawn. Biakam hlun chung i Ester cauk hi canon tuah lio ah bible ah telh an rak duh lo. A ruang cu hi cauk chungah hin Pathian timi biafang voikhat hmanh a hman lo caah biaknak cauk asi lo tiin ruah a rak si. Asinain hi cauk ahhin Pathian timi biafang a telh lo caah Pathian a um lomi a lo nain hi cauk a huap in kan rel tikah Pathia hi hi cauk chung i tuanbia vialte a sertu asi tihi indirect in an langhtermi asi. Cu bantuk cu si, kan nunnak ah Pathian timi hi a um lomi a lo tawn nain Pathian timi hi kan nunnak vialte a sersiamtu a tlaitu a rak si timi hi al awk tha lomi sining asi. Hi cacang chung i harnak an ton lio caan zong hi kan zohthan ahcun Jesuh khrih cu arak i hngilh cuahmah len lio asi. Kan nunnak ahhin Pathian hi aa hngilh bantuk in a um tawn, sihmanhsehlaw zeitik dah an ka auh te lai ti aa bawh pengmi Pathian asi. Zultu pawl cu an thin a phang tuk i kan thi dih cang lai hi ta tiah luat nak lam an kawl. Kan lawng tal a zaang deuh hnga maw an ti i an thil hna an hlawh dih, zei a hleihlei lo. Minung sinak in cun tlamtling khitkhat tein an i zuam sek, sihmanhseh law thlichia cu a dai hlei lo. Hi lio can i zultu pawl nih an philhmi cu an pawng i Jesuh khrih a rak um ko hi asi. Thlichia tilet vialte cungah nawl a negitu khrih kan pawng ah a um ko tihi a ruah awk hrim ah an rak hngal ti lo. Can tampi ahcun harnak kan ton tikah kan mah minung sinak in hetchat tiah phisin kan i zuam tawn, asinain khrih kan pawng a um hi a ruah awk kan theih lo can a tampi. Minung nih hin tampi cu kan tuah khawh ve ko hnga, asinain kan thil ti khawhnak le kan hngalhtheihnak hna hi ri a rak ngeimi a bite lawng asi, pathian bawmhnak timi a herhmi kan si. Pathian cu emanuel pathian, kan sinah a kan umpi zungzalmi pathian asi. Pathian kan sin a um ti theih hi khrihfa kan sinak i a muru (essence) pakhat asi. Zeicaahtiah cun ethic leiin kan chim asiahcun pathian he kan umti ti a theimi nih cun thil sual an tuah ngam ti lo. Cun harnak kan ton can zongah pathian kan sin aum ti a theimi cu milung lawm an si, zeicaahtiah anih an i hnemhnak cu pathian ahkhan asi. Voikhat cu mipa pakhat nih a fa le pathum kha lente celh nakah a kalpi hna i taye yatha an i cit. An chuah hnuah an pa nih ka fa le nan tih maw tiah a hal hna. A fa le pahnih nih cun ka pa kan tih tuk, atu hnu cu kan lut ti lai lo tiah anti. Asianin a hniang bik nu nih a lehmi cu kei cu ka tih tuk ko nain na kut kha ka tlaih tikah nangmah ka pawngah na um ko ti kha ka tehih i ka zei a poi ti lo tiah ati. Minung kan si bantukin harnak kan ton caan ahhin kan thin aphang kan um thiam tawn lo, hun tonthan ding zong kan ngamh ti lo. Asianain hi lio caan ahhin pathian kan sinah a um tihi philh hna hlah u sih. Pathian kan sinah a um ko ti a theimi nih cun zei thil ton paohah thin pang ding a um lo. Cucaah zeitik can paohah pathian kan sinah a um ko ti theih ding hi hi cacang nih a hun kan hmuhsak thanmi asi.

3. Harnak tei khawhnak hriam
Hmanung bikah Jesuh an va thangh tikah, Jesuh nih an thin a phanning a hmuh hna tikah a zaang a fak hna lo, a thin tu a hung. Khuazei ahdah nan zumhnak cu a um kun tiah Jesuh nih a mawhchiat hna. Harnak kan ton caan i ther le phang i kan um len i, kan mah sining in phisin kan i zuam tuk mihi Pahtian nih cun a kan mawh chiat, a mah tu ahhin 100 ah 100 ka hngatchan hna seh titu hi a duh deuhmi asi. Cucaah pei bible nih Bawipa na Pathian cu na lungthin dihlakin na bochan lai (trust the lord with all you heart) tiah a kan ti cu. Tu chan ahcun fulltime in rian a tuan minak hin full heart in a tuanmi hi uar deuh asi cang. Kan khrihfa buu chung zongah pastor pawl nih full time in an kan umpi nain full heart an kan um pi lo can a tam tuk. Full heart in an si lo chung cu church zong a thangcho kho lai lo. Can tampi ahcun khrihfa zong hi full time in kan si nain full heart in kan si lo can a tam tuk. Cu ko nihcun khrih fa kan sinak a dawhter lo. Cucaah Pathian kan zumhning le kan I bochanning zong hi full heart (100 ah 100) bakin asi awk asi. Mark 6 chung kan zoh asiahcun nazarath khua i Jesuh an hlawt nak kong kha kan hmuh. Jesuh khrih nih (miracle) khuaruahhar thil pawl a tuah tikah Nazareth mipi nih cun an zum kho lo. A ruang cu Jesuh khrih cu Nazareth ah a thang vemi asi tikah, a family backgroung in asi ning dihlak tiang an theihmi pa asi. Cu pa nih khuaruahhar thil an hmaika i a tuah tikah cun an zum kho lo, an lung hrinh. Cucaah kha bible cacang kan zoh asi ahcun kha ka hmun ahkhan jesuh khrih nih miracle a tuah kho lo timi kha kan hmuh (Mark 6:5). Jesuh khrih nih miracle a tuah kho lo timi hi hiaka lawng ahhin ka hmuh rih i a tuah khawh lonak a ruang cu an zumhnak a um lo caah si ( because of their lack of faith). Pumpak cio Kan nunnak zong ahhin pathian nih miracle timi hi tuah a timh zungzal ko, asinain caan tampi pathian miracle kan nunnak i a can khawh lonak, a dawn khan tu bik cu kan zumh lo nak hna hi an si. Cucaah zumhnak timi hi kan caah teinak a rak si, zumh lo nak nih cun thinphannak le thlalaunak lawng a chuah pimi asi. Hebrew 11 nihcun zumhnak loin Pathian lungton khawh asi lo ati. Cucah zei harnak kan tonmi paoh kan tei khawhnak ding kan hriam thabik cu kan zumhnak hi asi. Kan tonmi paohah Pathian bochan nak he tei kho tu kan si ding hi hi bible cacang nih a hun kan hmuhsak thanmi asi.

Conclusion

Hi bible cacang nih a kan hmuhsak bantuk in Galilee rili cung i khual a tlawngmi hna hi minung kan sining he aa khat bakmi si. Kan khualtlawnnak lam ahhin harnak hi zeitik caan paohah kan tong kho. Pathian he kan umti lio caan te zongah kan ton kho men. Khrihfa timi cu harnak hrial si loin kan zumhnak he harnak tei tu kha asi. Cun hi bantuk vawlei harnak kan ton lio caanah minung kan sining cun kan thin a phan tawn, asinain Pathian hi kan pawng teah a um zungzalmi asi tihi philh hlah usih. A hmanung bikah zeithil kan ton mi paoh kan tei khawh nak ding cu pathian i bochan nak le Pathian sin i kan ngeihmi zumhnak lawnglawng in asi kho ti kha hi bible cacang chungin kan cawn khawhmi asi le hi capar in langhter ka duhmi asi. kan zapi caah Pathian nih thluachauh kan pek piak ko seh. Amen.

Thakbere Theology

By Thawng Peng
Philippines

Biahmaithi
Ka hngakchiat lioah ka nu nih, “Thakbere ei cu sam saunak,� a rak kan ti tawn. An in ti cio hna lai dah ka ti. Sam saunak taktak ah ka rak ruah. Asinain, ka upat hnu i ka ruahthan tikah sam saunak asi lo zia ka theih than. Sihmanhsehlaw, sullam ngei loin chimmi bia asi lai lo, tiah ka lunghrinh. A phi ka hei chuahmi cu: thakbere (makphek) nih hin kathawtnak kan pe kaw, mehthaw le hangthaw kan ngeih lo zongah thakbere a um phot ko ahcun khimso tein rawl eikhawh asi. Sifah he zong ai pehtlai. Sifah cang ahcun thakbere dah ti ko lo cu, meh dang zei a um lo. Cucaah, thakbere hi duh hna seh, ei kho hna seh, an paw khim hna seh, an kaa thaw hna seh, ti duh ah “thakbere ei cu samsaunak� an rak kan tinak asi lai dah, tiah ka ruah. Cun, sammeh chiat le lukongh kha kan rak hua tuk i, samsau rumro kan rak duh tak. Cucaah, “thakbere ei cu samsaunak� timi hi sullam a ngei ngaingai mi “Laimi Filawsawfi� (phylosophy) asi, tiah ka ruah. Laimi kan kokek filawsawfi tete le kan phungthluk tete hna hi ruah duh le dothlat duh ahcun, hi hna hmang in Pathian kong hi cawnkhawh le dothlatkhawh tuk an si. Cucu, tuchan ah a lar ngaingai mi “Doing Local Theology,� ti lengmang mi cu an si ko. Cucaah, “Thakbere Theology� ka ti duhnak zong hi thakbere hmang in Pathian kong cawng hna usih, ruat hna usih, dothlat hna usih, ti khi asi ko.

Hmunkip ah a um
Archaeologist pawl nih, “thakbere hi Ecuador nitlak thlanglei ah khin a luancia mi kum 6000 lioah khan a rak um diam cang e,� an ti. Cucu, vawleicung hmunkip ah a hong karh i, thakbere a umlonak ram um dawh asi ti lo. Philippines, India, Tuluk (China), Korea le Japan ram hna i thakbre a hong luhnak hi Mexico ram in asi, an ti. Mi cheukhat lebang nih cun an pawcawmnak ca tiangah an hman. Minung khuasaknak he thenkhawh asi ti lo. Ei awk ca lawngah asi lo, zumhnak he hrim ai pehtlai mi asi. India ram i Hindu biaknak a zummi pawl nih khin thakbere hi khuachia, khuavang thawlnak ah an hman e, an ti.

Kan biakmi Pathian hi Jerusalem lawngah a ummi asi lo, America lawngah a ummi asi lo; vawleicung khuaza ramkip le hmunkip ah a ummi asi (omnipresence). Minung sin lawngah a um fawn lo, sermi thil dang hna sin zongah a um thiamthiam (Thomas C. Oden, The Living God: Systamatic Theology Vol 1, p. 67). Judah mi hna nih Pathian hi Jerusalem biakinn chung lawngah a um, tiin an rak ruah i, cu lei hoih cun thla an rak cam tawn. Cucaah cun dawkaw, Jesuh nih, “Pathian cu thlarau asi i a biatu hna nih thlarau le biatak in an biak awk asi,� (John 4:24) a rak ti phah cu. A sullam cu Pathian hi Jerusalem lawngah a ummi asi lo, hmunkip ah a um. Cucaah, khoika hmun paoh ah, nan umnak paoh ah lungtak tein Pathian hi biakkhawh asi ko, ti khi asi. September 2007 i kawlram phungki le mipi nih cozah dohdalnak an tuah lioah khan, thlanglei Africa theologian pa, Desmund Tutu nih kawlram mi sinah hnemhnak bia a chimmi cu: Pathian hi vansang pi ah khin a um le a cuanh in a kan cuanh, tiin ruah ding asi lo. Kan lakah khua a sa i, kan lakah a um. Kan harnak le kan temtuarnak vialte hi a kan temtuar pi, a ti. Asi! Pathian cu hmunkip ah a um. Kan i dornak le kan thazaang, harnak caan ah a kan bawm zungzaltu asi (Psalm 46:1).


Kathawtnak a kan pek
“Thakbere ei cu sam saunak� timi chunglei sullam (inner spirit/meaning) taktak cu “kathawtnak a kan pekmi� kha asi ko. Thakbere hi mirum zong nih duhmi, sifak zong nih duhmi, Mirang zong nih duhmi, Kawl zong hi duhmi, Lai zong nih duhmi, saram (va) zong nih duhmi, mi zeipaoh kathawtnak a pe khotu asi. Asinain, kan eining le kan hmanning bel ai dang sawk lai. Halkha i Asung sabuti le thakbere, Thantlang i Ameng sabuti le thakbere kan van i cawh, kan van i cawh i, thlanchuak nawn te i kan van ei cang ah khin cun, hi hlah maw leicung ka chuahhnawhchan hi asi, ti awk in a um. Puai tuahnak i rawl i hrawmnak ah khin thakbere tel loin tirawl va pe hna hmanh u, an zai rengreng lai. Thakbere an hlam hrimhrim lai. An ei lio i an hlam ngam lo hmanh ah, an lawi hnu ah “ai... thakbere a um lo le kan i lungsi lo, an rawl cu a thaw ko nain a yahta um lo,� an ti ko lai.

Cu bantuk cun, Pathian hi mikip caah asi. Mirum zong nih herhmi, sifak zong nih herhmi, bawi he bawi lo he, minung le sermi thil vialte nih kan herhmi, kan hlammi asi. Zungzal nunnak lam asi (John 14:6), a kan khamhtu asi. Pathian locun minung nunnak hi pakpalawng menmen asi. Pathian nih a kan kilven lo ahcun a ping a pang kan su ko lai. Philippines lebang ahhin cun thakbere a thei lawng siloin a hnah zong hi hehchet tiah an zuar i, tihang ah an so. Jesuh Khrih puanki te hmanh kha zumh ngamnak taktak he tawngh ahcun damnak hmuhkhawh asi (Matt. 9:18 – 22; Mk. 5: 21 – 43; Lk. 8:40 – 56).

Vitamin ai tel
Thakbere a hminmi ah khin vitamin D le provitamin A ai tel. Cun, a hringmi ah khin B vitamins le vitamin B6 ai tel. Cun, potassium, magnesium le iron (tandat) zong an i tel. A zum setlomi nih kan pa, Dr. Hmuh Thang khi hal te hmanh u, “tel e!� ati ko lai. Cuticun, vitamin thatha cu um hna kaw, thlanglei America minung lente ai celhmi pawl nih thazaang thawnnak ah an ram thakbere vialte an ei thlu, an ti theu. Asinain, a ei zia le a din zia thiam lo ahcun pawfahnak le pawpi khenser a chuahter, an ti.

Pathian hi kan thlarau ca he kan taksa ca he vitamin a kan petu asi. Baibal ca ah khin vitamin phuntling a um. Thlacam zong hi vitamin phunkhat asi. Baibal ca a rel deuhmi le thla a cam deuhmi cu an vitamin a tling deuh ko lai. An vitamin a tlin cang ah cun thlarau damnak le taksa damnak an hmuh deuh ko lai. Baibal ca a rel deuhmi le thla a cam deuhmi nih cun aho dah vitamin a kan petu asi, ti kha fiang tein an hngalhkhawh lai. Amah Pathian hrimhrim hi kan damnak vitamin asi. A zawmi, a mit a cawmi, a ke a beimi, a hna a chetmi, a thi a chuakmi, khuachia khuavang nih a tuahmi vialte a damter i, thazaang thawnnak a petu asi. Zungzal a thi dingmi kan thlarau zong a khamh i, zungzal nunnak a kan petu asi. Cu kan Pathian cu aho nih dah a hlawt duh lai, aho nih dah hnulei a chit ngam lai. Asinain, cu kan vitamin Pathian Thawngtha cu a hmanzia le a chimzia kan i palh, a ping ah kan kalpi, kanmah duhning paoh in kan mersan tawn caah zawtnak kan chuahpi tawn. A herh lo ah bu kan i then thulh, pulpit cung in kan i sawi thulh, a leng zongah ziknawh in zei le zei dek kan tuah thulh tawn. Pathian duhnak ruat buin kan damnak vitamin taktak kawl in ding hna usih.

A min
Thakbere hi Mirang holh cun minthum in an auh - chili, chile le chilli. An pathum tein dictionay ah an khumh dih hna. Spain holh an hmannak ram ah “chili� hi an hman khun. U. S. le Canada ah khin “chile� hi an hman khun fawn. Cun, “chilli� hi Oxford English Dictionay ning in cun British cafang fonh deuh asi, an ti. Laimi lak zongah hin “thakbere� a ti na, “makphek� a ti na, “makthak� a ti na, i dang lulh in kan auh ko. Asinain, zeibantuk min in auh len zongah a thakbere sinak kha ai thleng hlei lo, thakbere thiamthiam asi i, a thak thotho.
Pathian zong hi min phunphun in auh asi ko. Tahchunhnak ah, God, Yahweh, Jehovah, Elohim, El-shadai, Shalom, Adir, Adon Olam, Pathian, Pasian, Phaya tibantuk in auh lulh asi. Asinain, zeibantuk min paoh in au ko hmanhlaw a Pathian sinak kha ai thleng hlei lo, Pathian thotho asi. Min nih hin a lungput zong a thlenter hlei fawn lo. Lairam ah kan biakmi le ramdang ah an biakmi Pathian zong ai khat ko. Tuchan ah kan biakmi Pathian hi kan pupa hna nih zumh awkthlak tein a rian an rak tuan i, an biakmi Pathian thiamthiam asi ko. Daniel le a hawile zong kha an min an thlen len hna nain zumhtlak an sinak le miphun an dawtnak lungput kha cu minthlennak nih cun a hngirsai kho hlei hna lo, a thlenter kho hlei fawn hna lo. Chim duhmi cu, kan biakmi Pathian hi ai thleng ballo mi Pathian, biak awk a tlakmi Pathian, zungzal a kan dawtu Pathian asi hi, a philh in philh lo ding asi. Asinain, thakbere ah hinchuhmungh tamtuk na cawh ahcun a thahnak a lo lai. Cubantuk cun, kan Pathian hi vawlei chawhlawn, hnahchuahnak, zirngeihnak, le na bawi thutdan he na cawhchih tuk ahcun a sunparnak na hmu kho lai lo, na caah hmual a ngei kho lai lo.

Biafunnak
Japan theologian Koyama nih, “Theological thinking cannot live outside the particularity of history, just as I cannot live outside the particularity of the Koyama family,� (Kosuke Koyama, Waterbuffalo Theology, 1999, p. 45) a ti nacha in le Taiwan theologian Choan –Seng Song nih, “God is present in all cultures and is working out his purposes,� (William Dyrness, Learning about Theology from the Third World, 1990, p. 25) a ti nacha in, kan lei le kan lung in a chuakmi thil tete hna le kan pawngkam ah a cang cuahmahmi thil hna he hin kan i tthen kho lo. Kan phungthluk, kan kokek tuanbia, kan nungphung le kan ca kan holh hna he zong a tthen in kan i tthen kho lo. Cucaah, Khirhfabu kan i hruainak ah, kan zumhnak ah, Pathian lei kar kan hlannak ah hi bantuk thil tete hna hman ziathiam le tahchunhnak i lak thiam hi a biapi taktak mi asi. Hlaphuah thiam Carl Roberg nih, “Arfi le khuadawm le khuari hna nih khin na thil tikhawhnak an langhter ko,� a ti bang thakbere te hmanh hi a hmuh ziathiam le tuaktan duh ahcun Pathian sunparnak le thil tikhawhnak langhtertu asi ko. Thakbere hmang in Pathian kong le a dawtnak hi cawnkhawh le hmuhkhawh asi ko. “Thakbere ei cu sam saunak.�

Olypic Le Vawlei Cung Politics

by Tawk Bawi

OL- Beijing 2008 Olympic Games

August 08.08, Zan Suimilam 8:00 Pm ( Local time ) in onnak puai ( open ceremony ) tuah dingmi Beijing Olympic Games cu vawleicung ram pical pawl nih duhlonak an langhter cio.

Olympic lentecelhnak puaipi hi a hram aa thok kain tukum 2008 Beijing i tuah dingmi a tuanbia zoh tikah Politics he cawhkalh in a kal peng ti khawh a si.

A tanglei ahhin a tuanbia tlawmpal;

Olympic Lentecelh zuamnaknak puaipi hi BC 776 Olympia Greece ram in aa thok. Chanthar Olympic Celhzuamnak a voi ngaknak cu Kum 1908, England ram ah an rak tuah. An rak thokni taktak hi 27, April 1908 in a si i Lentecelh zuamnak a dih khirkhiar ni hi 31, October ( officialy ending on 32. October ) ahhin a si. Celhzuamnak a ni dihlak cu thla 6 le nili chung a rak rau. Asinain, nihin ni ahcun ni 16 ah an dih ter cang.

Hi Olympic zuamnak ahhin Dorando Pietri ( Italian ) nih Marathon tlik/leek zuamnak ah Sui laksawng a rak hmuh. Minutes 350 a tlik/leek nak chungah voi nga khengte a rak tlu. Asinain, a pawng in a zultu hna ( ambulance ) bawmhnak thawngin a chuah khawh. Asinain, pakhatnak a hmumi (official Goal medal ) cu American in Johnny Hayes nih a hmuh. Cu thil Pietri zuamnak cu Queen Alexander nih a hmuh tikah amah nih mansung Sui Hrai ( Gold Cup ) a rak pek.

§ Hi 190 Olympic Celhzuamnak ahhin British Cozah sinah Ireland nih mahte uknak ( Independence ) an rak halmi an rak pek duh hna lo ruangah London khuachung ah fakpi in duhlonak an rak langhter.

§ 1932 USA, Luigi Beccali (Italian ) nih 1500 m zuamnak Sui hngawngoih ( Gold medal ) a hmuh. Laksawng peknak cangdot cungin Fascism uknak upatnak upatnak a rak pek. ( Fascism timi cu 1919 ah Italy Ram in Benito Mussolini nih a rak thokmi Uknak chiakha taktak a si. Hitler Nazi's Uknak bantuk )

§ 1936 Germany, Nazi's Adolf Hitler nih conglawmhnak puai on ding a si caah OL pawl chungah buainak fakpi a rak chuak. Hi lio ahhin vawleicung ram in Celhzuamnak a chuakmi vialte lakah Norway nih Laksawng sung tam bik an rak hmuh. Sui-7, Ngun-5, Dar sen-3, a dihlak 15.

§ 1940- Ralpi 2 nak ruangah an tuah kho lo.

§ 1952, Finland, Helsinki, 1948-36 Israel ram an rak i tel kho lo. A voi khatnak USSR OL ah an i tel kum a si.

§ 1956, Australia, Middle East ram in, Egypt, Iraq, Lebanon ram 3 nih tel lo dingin an au. A ruang cu, British, France, Israel nih Suez an rak chim ( an rak tuk ). ( Suez hi Egypt ram chung ummi a si )

§ 1964 Japan, Indonisia, South Korea ram 2 nih tel lo ding in an thanh. South Africa zong vunhawng ( apartheid ) thleidan ruangah an rak phen hna.

§ 1964 Mexico, Puai tuah hlan ni 10 ah duhlonak a langhtermi Sianghngakchia minung 200 reng lo palik nih an rak thah hna.

§ 1972 Germany, Israel ram in Celhzuam dingah a rami Sianghngakchia 11 Palestinian ralhrang ( terrorists ) pawl nih an thah hna.

§ 1976 Canada, African Ram ( African Nation ) 26 nih ( Boycott ) tel duh loin an nuar. A ruang cu, New Zealand Union Rugby ( all Black ) team kha South Africa ram ah Rugby celh dingin an rak kal. Africa Ram 26 nih an au hnawh hna caah puai thok hlan in an rak kir.

§ 1980 USSR Soveit Union Russia, US hruai nakin Ram 62 nih ( Boycott ) an telpi duh lo. A ruang cu Soveit Ralkap nih Afgnistan an tuk. Russia cungah chawletnak ( economic sanction ) an rak phih.

§ 1988 South Korea, North Korea le amah hawile simi Cuba, Etiopia an i tel lo.

§ 1996 USA, Vawleicung ram 197 nih an telpi hna. Mizei ram hmanh nih tel lo dingin a nuarmi an um lo. Asinain, Celhzuamnak an tuah lio July 27 zing lei suimilam 1:21 am ah Ralhrang ( terrorist ) nih Bom an puah caah minung 2 an thi. Minung 111 hma an pu. Mah kum ahhin Kawlram zong Celhzuamnak ah aa tel kho ve.

§ 2008 China, Beijing OL zong Ram tampi nih Boycott tuah an timh. Asinain, World Super power ngeitu President Bush nih cun a thloh hna. A hlei in Germany le France President Nicolas Sarkozy nihcun China nih Tibet miphun cung i a tuahsernak a thlen lo ahcun Beijing OL hi ka telpi hna lo tiah a ti.

Mission Le Mission Nih A Herh Mi

By Nawl Hre Cin

Bible Cherhchan: Acts 1:6 -8

Biahmaithi
Lamkaltu cauk chung kan hun kau sinin a ngan pakhatnak ah kan hun hmuh cawlhmi cu Jesuh Khrih thihnak in a thawhthan i ni sawmli chung zultu pawl sinah aa langhnak kong kha asi. A ni sawmlinak ah zultu pawl he Olives tlang cungah zanriah an hmang ti hna. Cu lio ah zultu pawl nih Jesuh kha," Bawipa Isreal mi uknak cu a tu bak ahhin maw na pek than cang hna lai?" tiah an hal. Zultu pawl nih zei ca'h dah hi bantuk bia halnak hi lungtho ngai hin an hal hnga? A tawinak in chim ahcun, vawlei caandongh tikah cun, Jesuh nih bia a rak kamh hna bantukin, amah Khrih kha siangpahrang a si lai i zultu pawl hi bia ceihtu bawi kan si lai tiah an rak i ruah chan ruangah asi (Matt.19: 28 ).
Asinain Jesuh nih a hun lehthanmi hna an theih tikah an khuaruah a har. A lehmi hna cu " ka pa nih a mah nawlngeihnak chung i a chiahmi ni le caan cu nan nih ngalh awk a hreh lo" ti kha asi. Phundangin kan chim ahcun, hihi kong hi cu nanmah zeihmanh nan i ceih awk a um lo ti he khin aa khat bak ko. Asi! Vawlei caan a dongh tik i zei kan can te lai ti pawl hi minung ceih dingmi rian asi hrim lo. Nihin ni kan chan zong ahhin Jesuh Khrih zeitikdah a rak lai , vawlei caan zeitikdah a dongh lai ti le vawlei caan a dongh tikah zeidah kan can te lai ti pawl hna hi kan mah minung nih kan ceih a hreh lomi rian a rak si. Asi kunah khrihfa hna i kan rian cu zeidah asi kun hnga? Jesuh nih, " thiang Thlarau kah nan sinah a ra lai i thawnnak an pek hna lai. Cuhnucun Jerusalem khua le Judea ram le Samaria ram le vawlei cung khua za kipah ka Thawngtha kha nan phuan lai" tiah ati hna. Khrihfa mi hna i kan rian cu mission riantuan asi. Mi vialte kha Jesuh khrih kong chimh, cun Khrih nih Zei dah kan ca'h a rak tuah i zei dah a tuah rih lai timi kong chim kha kan rian cu asi. Khrihfa kan rian cu mission asi.
1. Mission riatuan cu Khrih a kan fialmi nawlngaih asi
Jesuh khrih hrimhrim nih zultu pawl hna kha mission riantuan ding a rak fial hna. Lamkaltu 1:8 kan zoh asi cun ka ca'h tette nan si lai tiah a ti hna. Cun Matt. 28:20 chungah Jesuh nih zultu pawl sinah a timi hna cu, " Van le vawlei nawlngeihnak vialte cu pek ka si cang ! Vawlei cung khua zakip ah va kal u law ka thawngtha kha va chim u.A ka zummi paoh kha pa le fa le Thiang Thlarau minin tipilnak va pe hna u, cun kan cawnpiakmi hna kha va cawnpiak ve hna u. Cun hihi philhhlah u, vawlei caandongh tiangin a zungzal nan sinah ka um lai". Jesuh khrih i a kan fialmi cu doctrine kong pakhat le pakhat, buu khat le buu khat i al asi lo, khua zakip i a thawngtha va phuan tu kha asi. Cucu mission kan timi cu asi. Cuca'h mission raintuan cu Khrih a kan fialmi nawlngaih asi.

2. Mission cu Thiang Thlarau thawnnak lawngin asi kho
Jesuh nih zultu pawl sinah, "Thiang Thlarau kha nan cungah a ra lai i thawnnak in nan khat lai. Cun ka Thawngtha kha Jerusalem, Judea, Samaria in vawlei khua zakip tiangin nan chim lai" tiah ati hna. Zumtu pawl nih cun Thlarau thawnnak timi hi kan hreh bikmi asi. Thlarau timi hi Hebrew he Greek he an hmanning zoh tikah thli (Wind) or thaw (breath) timi he suallam aa khatmi an si. Genesis chung kan zoh asiahcun sernak tuanbia ah Pathian Thlarau (Thli pi) cu ti cungah aa chawk ti kha kan hmuh. Pathian nih mipa cu tlakin aser, i a hnar ah thaw (thli or thlarau) a hun pek hnu lawngah nunnak a hung ngei ti kha kan hmuh. Cucaah hi pathum hi Bible cacang tampi ah hmanning aa khatmi an si. Cuningasiahcun minung timi hi Pathian Thlarau thawnnak kan chung i chemhnawh kan si hnu lawngah nunnak taktak a ngeimi kan si. Pathian thaw, or thli or Thlarau thawnnak chemhnawh kan si hlan cu tlak sawhsawh kan si. Khrihfa buu asi zongah Pathian Thlarau thawnnak um lo ahcun inn sawhsawh he aakhat. Thlarau thawnnak a um lomi buu cu inn (building Or Institution) sawhsawh men asi ko. Lamkaltu cauk chung kan zoh asiahcun, Peter nih Thawngtha a chim i minung thongthum an lung an i tleng, i cu thok cun khrihfa kan hung karh cawlhnak kha kan hmuh.. Asinain thil sining zohthan ahcun kha ni i mipi lung a thlengtu kha Peter i holh (holhtheihlo) a hmanmi kha asi lo. Mipi lung a thlengtu le Thawngtha a karhtertu cu Thiang Thlarau riantuannak tu asi.
Nihin ni i missionary tampi hna zong nih thlarau thawnnak hi an hreh cio. Nihin ah cun misssion subject bakin Doctor tiang a cawngmi hi kan ram chung hmanhah an um pah cang. Asinain Lai mi nih CCOC an thlahmi zongah Doctor cu an rak um lo, nain Pathian nih a umpi hna i an hlawh tling ko. Cuti i ka ti tikah fim cawnnak hna hi ka doh bia asi lo. Asinain Minung i kan hngalh theih nak hi limit a ngei mi a bi te khi asi, cuca'h kan mah nak a thawng deuhmi, mi pakhatkhat sin i bawmnak timi kha kan hreh zungzal mi asi. Cucah thawnnak in a khatmi Thlarau bawmhnak hi kan hreh. Johan 20: 21-22 kan rel asi ahcun Jesuh nih a timi hna cu, " Ka pa nih a ka thlah bantuk in kan thlah vehna. Cun a timi rihmi hna cu , "Thiang thlarau kha hmu hram ko u". Mission riantuannak ding caah cun minung fimnak lawngin si loin thlarau hmuh hmasa ngeih hmasa kan hreh. Mission rian cu Thlarau lawng nih tlam a tlinter khawh.
3. Mission cu thoknak le tinhnak a ngei
Jesuh nih, "ka Thawngtha hi Jerusalem le Judea ram vialte le Samaria ram le vawlei khua zakip in nan chim lai" tiah ati hna. Mission i aa thoknak hmun cu Jerusalem asi. Jesuh nih a chimh ka hna ah cun zultu pawl nih an rak zum lo. Jerusalem hi mission a dongnak asi lai tiah an rak zumh. Cu ti i an zumhnak a ruang cu, Vawlei caan a dongh tikah cun Jerusalem hi kan center asi lai i hi ka in hin vawlei kan uk lai tiah an rak ruah caah asi. Asinain Jerusalem cu mission a rak i thoknak tu asi ai. Nihin ni ah kan Jerusalem hi kan theih cio a hreh cang.
Kan Jerusalem hi kan mah le kan local church hna asi kho men. Asinain kan philh lo ding cu Jerusalem hi a thoknak lawng asi rih hih. Khrihfabu tampi le khrihfa tampi hna cu hi Jerusalem tiang lawng hi tuan kna i tim i hi leng hi peh kan i tim ti lo. Hi hnuah hin kan Judea ram kan theih rih a hau.
Judea timi cu Martha , Mary le Lazarus hna in an inn kha asi. Cun Zacchaeus i a inn a um nak zong kha Judea ram chung Bathany khua asi. Cu inn pawl ah cun Jesuh nih a cawnpiak hna i khamhnak Thawngtha an cohlannak kha kan hmuh. Lazarus zong nih thihnak in nunnak a hun hmuhthan nak kha kan hmuh. Cucaah Judea timi nih a sawh khawh mi cu a tlau lio cuahmah mi inchungkhurkhar (family) pawl sin i Thawngtha va chim khi asi. Lazarus bantuk i chungkhar chungah a thi lio cuahmah mi hna kha nunnak asimi khrih sin i rak ratpithan ding kha asi.
Cu dih hnu ah cun samaria ah kal kan hau rih. Samaria timi hi rak nautat ngaimi miphun ansi. Judah miphun pawl nih cun an khua zong an ttawl duh lomi hna an si. An thil hmanmi zong hrawmh an duh lomi miphun an si. Nehsawhmi miphun ah ruahmi an si. Cucah Samaria timi nih a sawh khawhmi cu mi nih zei i rel lomi pawl kha an si. Nihin niah Sifah mi hna, Zu a ding i mi nih a hrial in hrialmi hna pawl kan pawngkam ah tampi an um len ko hih. Cu hna pawl nih Pathian Thawngtha an theihkhawh thannak hnga mission rian tuan ding fial kan si hih.
A dongh nak ah cun vawlei khua za kip tiang i thawngtha chim ding rian kan ngei. Ziah khrihfa buu chung i na piangthar e thar lo e ti tiang lawngin ma kan ni zat ko lai. Kan pawngkam ah Buddhist hna tampi an um tung. Khrih fa nih mission kan tuan lo ah aho nih dah a kan tuahpaik lai. Vawlei khua zakip timi nih a sawh duhmi cu Khrih khamhnak Thawngtha a thei rih lomi hna paohpaoh kha ti duhnak asi ko.
Cucaah Jerusalem hi mission i a thoknak asi i cu in Judea, Samaria le vawlei cung khua zakip, Pathian Thawngtha a thei rih lomi hna paoh sin i Thawngtha chim kha kan rian asi. Mission timi cu thok nak le tinhnak a ngei.
Conclusion
A donghnak bik ah langhter ka duhmi cu Mission timi cu a chim in chimmi si loin mah pum i pek in taun dingmi rian asi. Jesuh khrih nih ka thawngtha va phuan u tiah a kan ti bantuk in, mission riantuan timi cu Khrih i a kan fialmi nawl zulh asi.Cu mission rian hlawhtling tein kan tuan khawhnak dingah cun Thiang Thlarau thawnnak kan hreh. Cun mission rian kan tuan tik ahhin kan i thoknak hmun in vawlei cung khua zakip, Khrih Thawngtha a thei rih lomi hna paoh sih tiang i va phuan ding hi kan rian asi.